De meeste streekdrachten in Nederland zijn aan het verdwijnen, maar dat geldt niet voor de koto. De Afro-Surinaamse klederdracht voor vrouwen is in Nederland misschien wel populairder dan ooit. ‘Koto’ is de benaming voor een grote rok die om het lichaam wordt gebonden, evenals voor het hele klederdracht-ensemble, met als belangrijkste onderdelen de koto (rok), yaki (jasje) en angisa (hoofddoek).
‘Nee, we zijn zeker niet bang dat de koto verdwijnt’, zegt koto- en angisa-deskundige Jane Stjeward-Schubert met een glimlach. ‘Op feestjes is de koto de laatste jaren steeds vaker de dresscode. Ouders laten ze voor hun kinderen maken.’ Zelfs jongeren zijn fan.
Over de auteur
Nora Veerman schrijft voor de Volkskrant over mode.
Ook de rest van Nederland leert de koto beter kennen. Dat is mede te danken aan Stjeward-Schubert, antropoloog Ella Broek en fotograaf Michelle Piergoelam, oprichters van kennisplatform Tailors & Wearers. Sinds 2019 verzamelen en verspreiden ze kennis over de koto, via onderzoek, workshops, presentaties en publicaties. Een jaar geleden verscheen hun eerste boek, met de titel Goma Weri (Surinaams voor ‘gesteven dracht’), een verwijzing naar het stijfsel dat wordt gebruikt om de koto in vorm te brengen. In het najaar van 2023 wonnen ze een Dutch Design Award, in de categorie mode.
Op dit moment delen ze een tijdelijke winkel- en workshopruimte in hun thuisstad Rotterdam, midden in de Koopgoot. Binnen zitten Stjeward-Schubert, Piergoelam en Broek boven koppen hete thee. Buiten lopen winkelende Rotterdammers, dagjesmensen en toeristen. Broek: ‘We hopen dat we vanuit hier nog meer mensen kunnen bereiken.’
Het winnen van de Dutch Design Award in 2023 was een belangrijk opstapje voor Tailors & Wearers. Niet alleen vanwege de eer en aandacht, maar ook vanwege de impact van de prijs op het beeld van de koto. ‘Klederdracht wordt vaak gezien als iets statisch, iets van het verleden, dat alleen toebehoort aan een specifieke culturele groep’, zegt Broek. ‘De Dutch Design Award bevestigt dat dat niet zo is. De koto maakt deel uit van het Nederlandse mode- en designveld, en kan een bredere doelgroep inspireren.’
Tailors & Wearers doet ook zelf aan design: het afgelopen jaar bracht het platform een collectie bedrukte koto-doeken uit, ontwikkeld door koto-deskundigen en uitgetekend door ontwerper Cheyenne Nelson. Stjeward-Schubert droeg ze tijdens de uitreikingsavond van de Dutch Design Awards. Er staan motieven op die verwijzen naar Suriname, de stad Rotterdam en naar de missie van Tailors & Wearers: bondru fu koni meki koni e panya leki siri staat in dieporanje letters op de stof gedrukt. Vertaald: wanneer kennis wordt gebundeld, verspreidt die zich als zaad.
Stjeward-Schubert draagt vaker een koto, maar niet vandaag. ‘De koto is vooral gelegenheidskleding. Trouwens, het is er veel te koud voor’, zegt ze met een blik naar buiten, waar het regenwater door de Koopgoot sijpelt. Broek en Piergoelam hebben nog nooit een koto gedragen, vertellen ze. Ze zijn dan ook niet van Afro-Surinaamse afkomst, zoals Stjeward-Schubert. Broek heeft een Nederlandse achtergrond, Piergoelam heeft Hindostaans-Surinaamse wortels. ‘In principe mag iedereen een koto aan,’ zegt Piergoelam, ‘maar je moet echt voelen dat je het wilt, en kunt.’
Een koto dragen doe je namelijk niet zomaar: een volledig koto-ensemble bestaat uit pakweg tien onderdelen. Het aantrekken is een kunstvorm op zich, net als het vouwen van de angisa. De koto zit daarnaast vol boodschappen en verwijzingen, gevat in prints, kleuren of manier waarop een angisa is gevouwen. Zo is er de oto baka-angisa, een variant met een achterkant breed als een autobumper. Die refereert aan de komst van de eerste auto in Suriname, in 1913.
De koto is indrukwekkend, persoonlijk en geeft een gevoel van verbinding met de Afro-Surinaamse cultuur en geschiedenis. Voor veel Afro-Surinaamse jongeren is de koto daarom juist aantrekkelijk. Zij geven er wel hun eigen draai aan, vertelt Stjeward-Schubert. ‘Voorheen waren koto’s gemaakt van bedrukte stoffen. De jongere generatie wil veel meer opschik. Koto’s worden versierd met borduurwerk of applicaties. Voor hen moet een koto echt eigen zijn, er mag geen tweede van bestaan.’
Die vernieuwing is mooi, en zorgt ervoor dat de koto blijft leven, zegt Stjeward-Schubert. Tegelijkertijd vindt ze het belangrijk dat de traditie van de koto wordt gerespecteerd. Over het ontstaan van de koto doen verschillende verhalen de ronde, maar zeker is dat hij stamt uit de 19de eeuw. Delen van de koto, zoals de ruime rok en hoofddoek, werden waarschijnlijk al tijdens de slavernijperiode gedragen.
Het kotosilhouet zoals we dat nu kennen, was het gevolg van de invoering van een wet in 1879 die bovenkleding verplicht stelde. Een paar jaar eerder had de afschaffing van de slavernij ervoor gezorgd dat tot slaaf gemaakten meer ruimte kregen om zich naar eigen smaak te kleden. Tegen het einde van de eeuw werden er koto-doeken gedrukt in talloze kleuren en motieven. Het zijn de bestaande technieken, verhalen en betekenissen die de koto verbinden aan de Afro-Surinaamse gemeenschap en die de klederdracht aanzien geven. Ook die moeten worden overgedragen.
Dat dat gebeurt, is niet vanzelfsprekend. Weinig kennis staat namelijk op schrift. ‘De oudere generaties schreven niet veel op’, vertelt Stjeward-Schubert. ‘Die legden vooral mondeling veel uit. Zoiets als de vouwtechniek van een angisa laat zich ook moeilijk begrijpen door te kijken, die moet je zelf voelen en oefenen.’ Broek: ‘Daarvoor is alleen veel tijd nodig. Jongeren in Nederland hebben die tijd nu meestal niet, dus die gaan op zoek naar een boek of een YouTubefilmpje. Zoiets was er voorheen nauwelijks.’
Dat merkte Piergoelam, de jongste van de drie, toen ze in 2019 onderzoek wilde doen naar de angisa voor haar fotografie-afstudeerproject. ‘Er waren dat jaar veel tentoonstellingen over Suriname waar angisa’s werden getoond. Maar hoe je er een moest vouwen, dat kon ik nergens vinden – niet in boeken, niet op het internet.’ Via Google vond ze wel de naam van Stjeward-Schubert, die workshops angisa’s vouwen gaf, en die samen met Broek al onderzoek deed naar dragers van de koto. Na een aantal ontmoetingen besloten ze dat onderzoek met zijn drieën voort te zetten.
Samen maakten ze het boek Goma Weri, met verhalen van kotodragers en -makers. Er volgden lezingen, workshops op scholen, een theatervoorstelling over de koto en een meestercursus angisa’s vouwen. Een van de eerste cursusdeelnemers was de Nederlands-Surinaamse modeontwerper Denzel Veerkamp, die vorig jaar in samenwerking met Tailors & Wearers herinterpretaties van de koto ontwierp.
Hij maakte onder meer een mannenvariant, waarvoor hij een wollen herencolbert met traditionele stijfseltechnieken bewerkte, en een koto van patchwork. De resultaten werden tentoongesteld in het Amsterdam Museum en Museum Arnhem. ‘Denzel is echt iemand die bruggen slaat en nieuwe groepen mensen interesseert voor de koto’, zegt Broek. ‘Het zou mooi zijn als mode en traditie zo nog meer met elkaar verweven raken.’
De komende jaren willen Broek, Piergoelam en Stjeward-Schubert hun methoden delen met andere dragers van klederdracht, in het bijzonder in de Afrikaanse diaspora. Ook zij zouden baat kunnen hebben bij goede structuren voor kennisoverdracht, is het idee. Verder willen de drie graag een vaste ruimte in Rotterdam, bijvoorbeeld in de Koopgoot, of in de hippe Witte de Withstraat. Als het aan Tailors & Wearers ligt, hoort de koto daar óók thuis.
Een volledig koto-ensemble omvat behalve een koto (rok), yaki (jasje) en angisa (hoofddoek), ook nog een gesteven pangi (omslag- of lendendoek), hempi of empi (hemd), ondrokoto (onderrok) en een tapu skin-pangi (schouderdoek). Daar kunnen ook nog een ondrobruku (onderbroek tot op de knieën) en een koy (een kussentje met linten dat onder de onderrok op de rug wordt gebonden) aan worden toegevoegd, net als extra onderrokken en pangi’s. Bij het aankleden wordt vaak hulp van anderen ingeroepen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden