Twee spelers, twaalf stokjes en een stukje zandstrand, liefst niet al te rul – meer heb je niet nodig voor Thioko, een traditioneel spel uit de zuidelijke Senegalese regio Casamance. René Ukass Gomis herinnert zich nog dat zijn grootvader het speelde. Zijn vader deed het soms ook. Maar hij? ‘Onze generatie is er niet mee opgegroeid’, zegt hij, met een ondertoon van spijt in zijn stem.
Reden genoeg dus om het spel nieuw leven in te blazen, voor het werkelijk in de vergetelheid raakt. Gomis liet een houten bordversie van het spel vervaardigen, zodat dit ook ver van de Senegalese stranden kan worden gespeeld. Bijvoorbeeld op de Africa Games Festivals, vorige maand in de hoofdstad Dakar. Spellenmakers en -uitgevers, de meesten van hen uit Senegal, kwamen daar bijeen om oude én nieuwe bordspellen voor het voetlicht te brengen.
Over de auteur
Saskia Houttuin is correspondent Sub-Sahara Afrika voor de Volkskrant. Zij woont in Dakar, Senegal.
De spelregels van Thioko zijn eenvoudig en hebben nog het meeste weg van een damspel. Maar het is veel meer dan dat, benadrukt Gomis. ‘Bij elke zet die wordt gedaan’, zegt hij, gebarend naar zijn jongere tegenspeler, ‘hoort een boodschap, een argument. Zo hebben wij net gedebatteerd over de voor- en nadelen van sociale media. Maar je kunt het ook hebben over mondialisering, filosofie, politiek – alles kan, niets is taboe.’
Van oudsher wordt het spel in de Casamance gespeeld om conflicten te beslechten. Wanneer er onenigheid is tussen twee families, worden hun vertegenwoordigers – vaak de oudste mannen – tegenover elkaar gezet om met behulp van het spel de ruzie uit te praten. ‘Zo hoeft er geen politie aan te pas te komen’, zegt Gomis. Een voorbeeld: ‘Stel, jouw zoon heeft mijn geit verwond. Dan zet ik een eerste stok met de vraag: waarom heeft je zoon dat gedaan?’
Op het festival, dat dit jaar zijn tweede editie vierde, wordt duidelijk dat de maatschappelijke aard van Thioko niet op zichzelf staat. Zo is er een paar tentjes verderop een stand van Wari Wari, een soort mix van Monopoly en Triviant, dat spelers de culturele geschiedenis van het Afrikaanse continent bijbrengt. Ook liggen er pakjes van het familiekaartspel Les neuf foyers du Djolof (De negen huishoudens van Djolof, zoals het westen van Senegal wordt genoemd), een variant op het kwartetspel, waarbij spelers verschillende families bij elkaar moeten sparen.
‘In Senegal is familie een rekbaar begrip’, zegt maker Yambaye Marième Seck, die tevens een recreatiecentrum voor kinderen runt. ‘De buurvrouw of het neefje uit het dorp horen er net zo goed bij. En je hebt ook polygame families, of gezinnen waarbij de zoon in het buitenland zit en er zijn gemengde huwelijken. Dit spel is een aanzet voor kinderen om het er over te hebben: hoe ziet het er thuis bij jou uit?’
Uit onderzoek blijkt dat spellen in Afrika al van oudsher een belangrijke maatschappelijke rol vervullen. ‘Het Afrikaanse continent heeft een rijke spelgeschiedenis, die teruggaat tot ver voor de koloniale tijd’, schrijft onderzoeker Rebecca Bayeck in een artikel voor The Conversation. ‘Het stelt spelers in staat om geduld of discipline te ontwikkelen, evenals kritisch na te denken en problemen op te lossen.’ Zo werd in zuidelijk Afrika Morabaraba gespeeld om strategieën voor veehouders te ontwikkelen of oorlogsvoering voor te bereiden, en zou het Ghanese spel Oware huwelijksproblemen helpen oplossen.
Maar spellen werden bovenal gebruikt om verhalen door te geven, zoals Claude Senghor nu ook doet met zijn Jeu du troc (Ruilhandel). Dit bordspel neemt spelers langs een Ganzenbord-achtig parcours mee door het slavernijverleden. Pionnen, fiches en gekleurde kaarten leiden langs Europese havens en centra van slavenhandel aan de West-Afrikaanse kust, waaronder het Senegalese Île de Gorée – een eiland dat na een verovering door Michiel de Ruyter een tijdlang in Nederlandse handen was. Er zijn meer verwijzingen naar Nederland, benadrukt Senghor. ‘Heb je Curaçao al gezien?’
Gaandeweg leert de speler onder meer wat er op plantages werd verbouwd en onder welke omstandigheden. Of hoe jazz zijn oorsprong vond in de Amerikaanse staat Louisiana. ‘Het doel is uiteindelijk om tot slaaf gemaakten te bevrijden’, zegt Senghor, wijzend naar een afbeelding van verbroken ketenen. ‘Wie daar als eerste in slaagt, heeft gewonnen. En zo maken we het onderwerp bespreekbaar voor toekomstige generaties. Zie het als een goed geslaagde geschiedenisles.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden