De agressie van Rusland is diepgeworteld, zegt journalist Maksym Eristavi. Met Oekraïense kunstenaars stelde hij in oorlogstijd een boek samen om dit aan de wereld te vertellen. ‘Elk Oekraïens boek dat nu uitkomt, is een wonder.’
Vlak voor de grootschalige Russische invasie wilde de Oekraïense journalist Maksym Eristavi (37) de wereld iets vertellen. ‘Destijds werd over de inval gesproken alsof het onverwachts en ongeëvenaard zou zijn, een volkomen verrassing.’ Eristavi en zijn landgenoten voelden ook intuïtief aan dat er iets ‘verschrikkelijks stond te gebeuren’. Maar om een andere reden: het was namelijk al eerder gebeurd.
Eristavi verzamelde op Twitter casussen van Russische agressie uit het verleden en gaf zo richting aan zijn ‘extreme frustratie en angst’. Het werd een lijstje met pregnante voorbeelden, waaronder de vernietiging van de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. In de dagen waarin Eristavi dit deed, naar zijn gevoel ‘schreeuwend in de leegte’, viel Rusland Oekraïne binnen. ‘Al snel zag ik de beelden die ik had gedeeld op X, toen nog Twitter, terug in mijn eigen land: Marioepol en andere steden werden platgebombardeerd en geterroriseerd.’
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Nu ligt er een boek, in grote lijnen gebaseerd op Eristavi’s lijst van destijds: Russian colonialism 101. Eind november presenteerde de journalist, die in Praag woont, het boek in een Oekraïens cultuurhuis in Warschau. Hij geeft 48 bondige voorbeelden van Russisch imperialisme en kolonialisme uit de afgelopen eeuw. Het is meer dan de som der delen: Eristavi wil aantonen dat er een patroon valt te ontwaren, dat de geschiedenis zich herhaalt.
Zelfs deze Russische invasie zonder weerga is niet nieuw voor Oekraïners, zegt de journalist. ‘Ze is catastrofaal en heeft de wereld veranderd. Maar als we kijken naar het verleden, zien we dat Rusland meermaals Oekraïne is binnengevallen. Dit is ook niet de eerste genocide: kijk naar de Holodomor (deze door Stalin gecreëerde hongersnood, die miljoenen Oekraïners het leven kostte in 1932 en 1933, werd in juli dit jaar door de Nederlandse regering officieel erkend als genocide, red.).’
Tien jaar geleden voelde Eristavi zich nauwelijks serieus genomen als hij begon over Russisch kolonialisme. ‘Mensen zeiden tegen me dat Russisch kolonialisme niet bestond.’ Sinds de invasie begint het beeld wereldwijd te kantelen. ‘Maar twee jaar is onvoldoende om ieders beeld te veranderen. Dat wil ik doen met het boek, zodat mensen begrijpen dat dit niet alleen Poetin is, of Poetins oorlog, maar onderdeel van een lange cyclus van geweld.’
Lichte lectuur is het allerminst: georganiseerde hongersnoden, deportaties van elites, opstanden en protesten die in bloed worden gesmoord. Behalve Oekraïne komen Oost-Europa, Centraal-Azië en ook gebieden in de Russische Federatie zelf aan bod. Desondanks is het boek toegankelijk. Eristavi mikt op een breed publiek en laat nuances over aan academici en historici, zegt hij. ‘Ik was niet op zoek naar verschillen, die er uiteraard zijn, maar naar de basale overeenkomsten: elementen van Russisch kolonialisme die we keer op keer terugzien.’ Hij kwam tot een drieslag: ‘gaslight’ (propaganda), ‘invade’ (binnenvallen), ‘exterminate’ (uitroeien).
De teksten zijn het brein, maar illustraties vormen het hart van het boek. ‘Na de invasie had ik geen plek meer voor kunst. Ik kon niet lezen, muziek luisteren. Ik dacht niet dat er kunst kon worden gemaakt.’ Maar een vriendin van Eristavi bewees het tegendeel. ‘Ze opende een mapje in Google Drive met talloze kunstwerken en beelden die kunstenaars sinds de invasie hebben gemaakt.’ Hij sloeg de handen ineen met het Ukrainian Emergency Art Fund, zeven kunstenaars droegen bij aan het boek. ‘Woorden zijn niet genoeg. Kunst draagt de boodschap.’ Kunst kan ‘angst en pijn te transformeren tot verzet’, het helpt trauma te verwerken, besefte Eristavi.
Verhalen vertellen is een andere manier. De hiaten in zijn eigen familiegeschiedenis zetten hem aan tot het onderzoeken van de Oekraïense geschiedenis. ‘Eén van mijn betovergrootouders is afgevoerd in de jaren dertig en nooit meer teruggezien. Maar niemand sprak erover, uit angst. Ik ontdekte dat ik niet alleen was, veel Oekraïners hebben vergelijkbare verhalen.’ Samen vertellen ze het verhaal van repetitief terugkerend geweld.
Eristavi spreekt van kolonialisme omdat Rusland zulke verhalen uitwist. ‘Het gaat niet enkel om land of grondstoffen, maar om het bezetten van de intellectuele ruimte van een land, het vervangen van identiteit. Toen mijn eigen dorp werd bezet na de invasie, vernietigden de Russen de plaatselijke archieven en inhoud van de bibliotheek. De boeken werden vervangen door Russische titels.’
Oekraïense boeken zijn daarom een vorm van verzet, zegt de journalist. Sinds de invasie is het moeilijk om boeken op de markt te brengen. Het gros van de drukkerijen zat in Charkiv, na de invasie weken ze uit of stopte de productie. De prijs van papier maar ook van boekbinderslijm is gestegen door tekorten. Eristavi schat dat de industrie een kwart van de vooroorlogse capaciteit heeft. ‘Elk Oekraïens boek dat verschijnt, en ik zeg dit zonder te willen overdrijven, is een wonder.’
Productie was de minste van Eristavi’s zorgen. Vrijwel iedereen die aan het boek werkte, zit in Oekraïne en kampt met Russische aanvallen. ‘Mijn grootste angst was dat iemand werd vermoord.’ Het boek sluit af met de huidige invasie: 2022 – TBC, ‘To be continued’. ‘De cyclus van geweld kan alleen stoppen door een Oekraïense overwinning’, zegt Eristavi. Vandaar dat de opening van het boek hoopvoller klinkt: ‘The empire will fall’. ‘Want wat de geschiedenis ons ook leert: elk rijk stort uiteindelijk ineen.’
Russian colonialism 101 van IST Publishing verschijnt op dit moment alleen in Oekraïne, om de landelijke boekindustrie te steunen. De eerste twee drukken vlogen de deur uit, waaronder een kleine oplage in het Oekraïens. Eristavi wil ook vertalingen ‘in talen van andere landen die slachtoffer zijn van Russisch kolonialisme, zoals in het Kazachs en Ests’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden