‘We gaan door met deze oorlog tot het einde. Totdat Hamas is uitgeroeid. Iedereen die denkt dat we stoppen, heeft zijn realiteitszin verloren’, zei de Israëlische premier Benjamin Netanyahu onlangs. Het was zijn antwoord op critici uit het buitenland die steeds sterker aandringen op een humanitaire gevechtspauze. En het is de belofte aan het Israëlische publiek die hij vrijwel elke dag herhaalt sinds de gruwelijke terreuraanval op het zuiden van Israël op 7 oktober vorig jaar.
Maar belooft hij niet het onmogelijke?
Hamas is een veelkoppige organisatie die diep is verweven met de Gazaanse samenleving. Het is een ideologie, een leger met trouwe soldaten, een controlemachine en een sociaal vangnet tegelijkertijd. Sociale zorginstellingen, scholen en ziekenhuizen worden geleid door Hamas of hebben mensen in dienst op voorspraak van de organisatie. Op zomerkampen worden kinderen al jong in aanraking gebracht met het gedachtegoed van Hamas. Via een fijnmazig netwerk van moskeeën verspreidt de beweging zijn boodschap – en worden mensen nauwlettend in de gaten gehouden. Hamas voert een dictatoriaal bewind in Gaza.
Monique van Hoogstraten is buitenland- en eindredacteur van de Volkskrant. Eerder was ze correspondent voor de NOS in Israël en de Palestijnse Gebieden.
‘Hamas is deel van het sociale weefsel van het Palestijnse volk’, zegt Mkhaimar Abusada, universitair hoofddocent politicologie aan de universiteit van Gaza-Stad, inmiddels uitgeweken naar Caïro. ‘Dat was al zo voordat de beweging werd opgericht in 1987 en zich als Moslim Broederschap bezighield met sociale zorg voor de armen. Hamas wordt vaak vergeleken met IS, maar dat is een transnationale groep. Hamas is puur Palestijns en vertegenwoordigt het Palestijnse nationalisme.’
De kern van zijn nationalistisch-islamitische ideologie wordt door veel Palestijnen gedeeld, zegt Abusada. ‘Strijden tegen de illegale bezetting van het land wordt beschouwd als moreel en religieus recht. Of we het nou leuk vinden of niet: niet alle Palestijnen steunen Hamas, maar een deel wel.’
En dat deel groeit als gevolg van de niet-doelgerichte, door emotie gedreven aanvallen van de regering-Netanyahu waardoor veel burgerdoden vallen, stelt hoogleraar politicologie Robert Pape, verbonden aan de University of Chicago. Zoals elke terreurorganisatie heeft Hamas een strategie van provocatie, legt hij uit. Hamas gooide op 7 oktober ‘aas’ uit, wetende dat Israël zou toehappen en daardoor zelf zou bloeden. ‘Het is vrijwel zeker dat Israël op dit moment meer terroristen produceert dan het uitschakelt.’
Pape ziet het als een cadeau voor Hamas, dat als belangrijkste doel heeft mensen te rekruteren. ‘Daarin zit hun kracht, in mensen, niet in wapens. Iedere gedode in Gaza heeft familie en vrienden die bereid zijn wraak te nemen.’ Volgens een peiling van het Palestijnse Center for Policy and Survey Research in Ramallah is de steun voor Hamas vooral op de Westelijke Jordaanoever met sprongen gegroeid en in Gaza slechts in lichte mate. Pape: ‘Dit komt doordat mensen in Gaza nu alleen bezig zijn te overleven. Als je onder het puin ligt, denk je niet aan overmorgen. Maar dat er straks nieuwe terroristen opstaan, staat buiten kijf.’
Tegelijkertijd verliest Israël steun van de internationale gemeenschap, een tweede winstpunt voor Hamas. ‘Voor 7 oktober was de wereld pro-Israël, nu niet meer.’ Dat is gevaarlijk voor een land dat zo kwetsbaar is, zegt Pape, een land met slechts 7 miljoen Joden omringd door een veelvoud aan moslims. Israël is voor zijn bescherming afhankelijk van met name de Verenigde Staten. Die steun lijkt momenteel nog niet echt in gevaar: met veto’s bij de VN-Veiligheidsraad en aanhoudende wapensteun tonen de Amerikanen zich trouwe bondgenoten.
Maar achter (en soms ook voor) de schermen dringen de VS aan op een gevechtstactiek die minder burgerslachtoffers maakt. De Amerikaanse minister van Defensie Lloyd Austin waarschuwde begin december dat als je ‘de bevolking in de armen van de vijand drijft, een tactische overwinning uitloopt op een strategisch verlies’. De Franse president Macron, die steeds kritischer wordt, riep Israël op zijn doelen duidelijker te maken: ‘Totale vernietiging van Hamas? Dan duurt de oorlog tien jaar.’
Hamas heeft in Gaza en daarbuiten ook krediet gewonnen doordat het lot van de Palestijnen weer op de voorpagina’s prijkt. Weinigen bekommerden zich de afgelopen decennia nog om hen, nu is de sympathie vrijwel overal ter wereld gegroeid. Zelfs de term Nakba (letterlijk: de catastrofe, de verdrijving en vlucht van Palestijnen uit hun huizen en dorpen in 1948), die centraal staat in het identiteit van Palestijnen als vluchtelingen, is doorgedrongen tot het vocabulaire van de nieuwsconsument.
Een zege is ook niet binnen bereik als Israël zich zou beperken tot het uitschakelen van de militaire tak van Hamas, de Al Qassam Brigades. Naar schatting zijn er tussen de 25- en 40 duizend gewapende strijders. Daarvan zouden er volgens Israëlische mededelingen nu 7.000 zijn gedood. Een groot probleem voor Israël is dat de strijders zich makkelijk kunnen schuilhouden tussen de bevolking, in de dichtbebouwde omgeving en in de gangenstelsels diep onder de grond.
‘Hamas is een organisatie met een ijzeren gordijn. Om lid te worden is er een intensieve screening, om deel te zijn van de gewapende brigades is die nog veel strenger’, zegt Abusada. Hoe streng georganiseerd de beweging is, blijkt volgens hem ook uit het feit dat het plan voor de aanslag vermoedelijk niet bekend was bij de Israëliërs en dus strikt geheim is gehouden.
De organisatie wist vele kilometers tunnel te bouwen, zonder dat iemand de daadwerkelijke omvang doorhad. Tunnels zo groot dat er auto’s doorheen kunnen, en zo uitgestrekt dat het stelsel de bijnaam Gaza Metro heeft gekregen. De mankracht, tijd en geld die erin zijn gestopt heeft iedereen verrast, ook in Gaza zelf. De Al Qassam Brigades hebben bovendien een militaire organisatiegraad die nauwelijks onderdoet voor die van een echt leger, met geografisch ingedeelde gevechtseenheden, gespecialiseerde bataljons, een interne inlichtingendienst en een tot nu toe onaantastbare leiding.
Het Israëlische leger looft beloningen uit voor inlichtingen over de verblijfplaats van een viertal leiders, onder wie de politiek leider in Gaza, Yahya Sinwar (400 duizend dollar) en Mohammed Deif, de commandant de al Qassam Brigades (100 duizend dollar). Op flyers die boven de Gazastrook zijn uitgestrooid stond een telefoonnummer en de belofte dat vertrouwelijkheid is gegarandeerd. Met het uitschakelen van de Hamas-top in Gaza zou premier Netanyahu op zijn minst een symbolische overwinning kunnen behalen.
Juist dit weekend zei Israël dichtbij het vuur te komen, met een bestorming van het hoofdkwartier van Hamas in de zuidelijke stad Khan Younis. Ook wil het vanaf deze week overgaan op meer gerichte aanvallen, en wordt een deel van de troepen teruggetrokken voor een mogelijk tweede front in het Noorden, tegen Hezbollah in Libanon.
Het Israëlische leger beseft hoe moeilijk het is om de belofte van premier Netanyahu waar te maken, zo blijkt uit een gesprek met legerwoordvoerder Arye Sharuz Shalicar. Ook hij wijst op de intense verwevenheid van Hamas met de Gazastrook. ‘Iedereen die jonger is dan 20 jaar, en dat zijn er velen, is opgegroeid met Hamas en kent niets anders. Ze zijn naar Hamas-jeugdterreurkampen gegaan. Ze hebben daar geleerd Joden te haten en hoe ze te ontvoeren. Iedereen onder de 20 is geïndoctrineerd.’
De hele organisatie wegvagen, is dan ook ‘wensdenken’, aldus de woordvoerder. ‘Maar we kunnen de militaire macht ontmantelen. We vechten door opdat ze Gaza nooit meer zullen regeren, opdat ze Israël nooit meer kunnen aanvallen.’ Hij trekt de vergelijking met nazi-Duitsland: ‘Ook daar werd niet elke sympathisant gevonden, niet elk wapen onschadelijk gemaakt. Maar de geallieerden hadden succes en Duitsland capituleerde. Wij willen dat Hamas zich overgeeft.’
Maar volgens politicoloog Mkhaimar Abusada is ook dat wensdenken. Voor de strijders van de Al Qassam Brigades bestaat het woord overgave niet. Zij zijn opgevoed en gesocialiseerd met het idee dat ze vechten tot de laatste druppel bloed, zegt hij, omdat dat hun morele en religieuze recht is. Een martelaarsdood staat hoog aangeschreven. ‘Overgave is de rest van je leven in een Israëlische cel zitten. Dat is pure vernedering. In hun gedachtegoed zijn er slechts twee opties: winnen of sterven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden