Minister van Binnenlandse Zaken Hans Dijkstal ergert zich op 3 april 1998 aan een opmerking van collega Gerrit Zalm. De minister van Financiën heeft even daarvoor geïnsinueerd dat gemeenten zich niet genoeg inspannen om statushouders te huisvesten, waardoor de asielzoekerscentra vollopen. Dijkstal brengt daar tegenin dat gemeenten op dat vlak ‘veel werk hebben verzet’. ‘Gemeenten worden daarbij telkens onder druk gezet. Thans krijgen zij opnieuw te maken met een forse taakstelling. Daarbij lopen zij tegen acceptatiegrenzen op.’ Diezelfde Dijkstal zei zes weken eerder dat het asielopvangprobleem ‘schier onoplosbaar dreigt te worden’.
Een kwart eeuw asielbeleid heeft eigenlijk niets opgeleverd, leert een onthullend kijkje in het politieke topoverleg van 1998. Elk jaar op 2 januari maakt het Nationaal Archief de tot dan toe ‘zeer geheime’ vergadernotulen openbaar van de ministerraden van 25 jaar daarvoor (net als veel andere verzegelde overheidsdocumenten van een kwart eeuw oud). Vorig jaar viel het laatste kabinet-Rutte over de migratieproblematiek, maar exact dezelfde discussie en politieke meningsverschillen speelden onder premier Wim Kok ook al.
Over de auteur
Yvonne Hofs is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën, economische zaken en landbouw, natuur en visserij.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
In 1998 maakt het eerste kabinet-Kok (PvdA, VVD, D66) na de Tweede Kamerverkiezingen in mei een snelle doorstart in dezelfde samenstelling. De bewindslieden van die paarse kabinetten spreken opvallend vaak over het Nederlandse asielbeleid, vrijwel zonder uitzondering op zorgelijke toon.
Vanaf voorjaar 1998 wordt duidelijk dat het aantal asielaanvragen waarschijnlijk veel hoger zal uitvallen dan verwacht. In september krijgt de ministerraad de prognose dat er in 1999 tussen de zestig- en zeventigduizend asielaanvragen zullen binnenkomen – een recordaantal en ongeveer evenveel als het aantal dat voorspeld werd voor 2023.
Vicepremier Annemarie Jorritsma noemt die cijfers ‘alarmerend’. Ze vreest dat een ‘onbeheersbare asielinstroom’ het maatschappelijk draagvlak voor asielbeleid zal aantasten. ‘De situatie is ontegenzeggelijk ernstig’, beaamt staatssecretaris Job Cohen, verantwoordelijk voor het vreemdelingenbeleid, op 25 september. Een week later constateert premier Kok dat het ‘een enorme inspanning’ zal vergen om voldoende capaciteit in de asielzoekerscentra te creëren.
De bewindslieden wijten de gestegen instroom aan het relatief vriendelijke Nederlandse asielbeleid. De ministerraad constateert in 1998 meermaals dat Duitsland asielverzoeken van Afghanen, Bosniërs en Iraniërs veel vaker afwijst dan Nederland. Zo beschouwt Duitsland Iran als veilig land, maar heeft de Tweede Kamer in 1997 een motie aangenomen om Iraanse asielzoekers voorlopig niet terug te sturen.
‘Nederland is het enige (Europese – red.) land dat hierin een afwijkend beleid voert’, merkt staatssecretaris van Europese Zaken Michiel Patijn (VVD) op 3 april op. De VVD’ers in het kabinet waarschuwen meermaals voor de ‘aanzuigende werking’ van een relatief toegeeflijk asielbeleid. Onderwijsminister Loek Hermans wijst er in oktober op dat het aantal asielverzoeken in Nederland met 34 procent is gestegen, terwijl dat in Duitsland in dezelfde periode met 19 procent is gedaald. Omdat Duitsland Afghanen terugstuurt, melden zich ineens veel meer Afghaanse asielzoekers in Nederland.
De meeste asielaanvragen worden eind jaren negentig ingediend door Afghanen en Irakezen. Over het hoge percentage Irakezen zegt minister van Justitie Winnie Sorgdrager dat dit relatief vaak Koerdische vluchtelingen zijn, die ook uit Iran, Syrië of Turkije kunnen komen. ‘Zij prefereren echter zich als Iraakse Koerden te presenteren met het oog op de betere kansen op een permanent verblijf in Nederland.’
Het kabinet weet niet goed hoe het zulk calculerend gedrag moet bestrijden. Zo bekeren opvallend veel Iraniërs wier eerste asielverzoek is afgewezen zich in Nederland tot het christendom, waarna ze op geloofsgronden een nieuw asielverzoek kunnen indienen.
In dat jaar speelt ook de problematiek van alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s) uit Afrika die eruit zien als volwassenen, maar beweren 16 jaar te zijn omdat ze als AMA eerder een asielstatus krijgen. Ongeveer 70 procent van de asielzoekers heeft geen identiteitspapieren, waardoor de IND hun herkomst en leeftijd niet goed kan controleren.
Net als in 2023 leven er in de ministerraad veel zorgen over de slechte naleving van de Dublin-verordening, die moet voorkomen dat asielzoekers via andere Europese landen doorreizen naar Nederland om hier een asielaanvraag in te dienen. Net als in 2023 blijft effectief beleid in 1998 uit door politieke verdeeldheid in de Europese Unie.
Bestemmingslanden als Nederland en Duitsland hebben belang bij handhaving van de Dublinafspraken, maar doorreis- en aankomstlanden als Italië, Hongarije, Polen en Griekenland niet. Patijn vertelt zijn collega-ministers op een gegeven moment dat mensensmokkelaars douanebeambten aan de Poolse en Tsjechische grenzen op grote schaal omkopen om asielzoekers door te wuiven naar Duitsland en Oostenrijk. Ook de bewaking van de Italiaanse en Griekse kustlijnen is – net als 25 jaar later – een probleem.
Het kabinet ziet zich eind 1998 uiteindelijk gedwongen een groot tentenkamp in Ermelo neer te zetten om het aanmeldcentrum in Rijsbergen te ontlasten. Ook in andere gemeenten moeten tenten de opvangnood tijdelijk lenigen. In januari 1999 zegt Cohen in Vrij Nederland dat het asielstelsel op punt van ‘ontploffen’ staat. Later dat jaar keert echter de rust neer, want de ‘alarmerende’ prognose van meer dan 60 duizend asielaanvragen wordt niet bewaarheid. Het worden er ‘slechts’ 39 duizend Daarmee ebt de asielcrisis weer even weg, om daarna nog vele malen in alle hevigheid terug te keren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden