Het Israëlische hooggerechtshof heeft een streep gezet door juridische hervormingen die zijn macht zouden inperken. Welke gevolgen heeft dit besluit voor de regering van premier Benjamin Netanyahu?
Het hof heeft een wet naar de prullenbak verwezen. Deze wet zou zijn bevoegdheid om overheidsbesluiten nietig te verklaren inperken. De Knesset, het Israëlische parlement, schrapte in het kader van de hervormingsplannen in juli deze zogenaamde ‘redelijkheidsclausule’. Die clausule geeft het hooggerechtshof de macht om een overheidsbesluit terug te draaien als de rechters dat ‘onredelijk’ vinden, bijvoorbeeld wanneer een besluit te weinig rekening houdt met minderheden.
Een krappe meerderheid van acht van de vijftien rechters heeft die hervorming nu teruggedraaid. In een toelichting op het besluit namens de meerderheid stelt de president van het hof, Esther Hayut, dat de wet ‘de grootst mogelijke schade toebrengt aan het beginsel van de scheiding der machten en het beginsel van de rechtsstaat’.
Over de auteur
Thom Canters is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
De wet die het hof heeft geschrapt betreft een zogeheten ‘basiswet’. Bij afwezigheid van een geschreven grondwet kent Israël ‘basiswetten’ die fungeren als quasi-grondwet en de fundamentele democratische waarden van de Israëlische staat moeten waarborgen. Een deel van die wetten kan met een simpele meerderheid in het parlement worden veranderd.
Explosief aan de uitspraak is dat het hof ook vrijwel unaniem bepaalde dat het over de bevoegdheid beschikt om over nieuwe ‘basiswetten’ een gerechtelijk oordeel te vellen, zegt Adam Shinar, hoogleraar constitutioneel recht aan de Reichman Universiteit. Dat oordeel weegt dan niet alleen de redelijkheid van de wet, maar ook of die het Joodse of democratische karakter van de staat ondermijnt. ‘Het hof kan nu bepalen of Israëls eigen grondwet in strijd is met fundamentele democratische waarden. Dat is slechts in een handjevol landen in de wereld het geval.’
De beslissing van het hof is een grote klap voor de plannen die Netanyahu’s regering begin 2023 lanceerde om het rechtssysteem op de schop te nemen. Voorstanders van de plannen stellen dat de hervormingen de democratie ten goede komen. Niet-gekozen rechters zouden in hun ogen geen besluiten van democratisch gekozen parlementsleden ongedaan mogen maken.
Onderdeel van dat pakket was ook het verbieden van gerechtelijke toetsing door het hof van de basiswetten, alhoewel dat plan nooit is aangenomen door het parlement.
Volgens de minister van Justitie en architect van de hervormingen, Yariv Levin, ontstaat er nu een situatie waarin de Knesset zelfs voor het aannemen van de basiswetten toestemming nodig heeft van het hof. Daarmee neemt het hooggerechtshof ‘met deze beslissing alle bevoegdheden in handen die in een democratisch regime evenwichtig verdeeld zijn tussen de drie machten’.
Hij waarschuwde dat de regering ‘niet op haar handen blijft zitten’, zonder duidelijk te maken wat hij daar precies mee bedoelt. De beslissing van het hooggerechtshof is definitief; de Israëlische regering kan er niet tegen in beroep.
De regering kan besluiten zich niets van de uitspraak aan te trekken. Ondanks de dreigende taal vanuit de regering zal het vonnis volgens Shinar waarschijnlijk niet leiden tot een conflict met het hof. ‘Alle aandacht gaat nu uit naar de oorlog.’
Bij de vorming van de noodregering na de terreuraanval van Hamas op 7 oktober spraken de deelnemende partijen al af dat de hervormingsplannen in de ijskast gingen. ‘Het breed gedeelde gevoel in Israël is dat er na het einde van de oorlog verkiezingen zullen plaatsvinden’, zegt Shinar. ‘Volgens de huidige peilingen zou de regering van Netanyahu die dik verliezen. Een nieuwe regering zal niet door willen gaan met deze hervormingen.’
Potentieel problematisch is volgens Shinar wel de stemverhouding bij het besluit over het redelijkheidsbeginsel. Die viel langs ideologische lijnen uiteen: de overwegend liberale rechters stemden voor het in stand houden van het criterium, de overwegend conservatieve rechters stemden tegen. ‘Dat kan tot het beeld leiden dat het hof bezig is met politiek in plaats van rechtspraak, zoals in de Verenigde Staten al het geval is’, aldus Shinar.
Tegen de hervormingsplannen van Netanyahu’s regering bestond al voor de oorlog met Hamas breed gedeeld verzet in de Israëlische samenleving, zo ook bij de reservisten in het Israëlische leger. Massademonstraties brachten in een aantal gevallen meer dan honderdduizend man op de been.
De positie van Netanyahu is sinds het uitbreken van de oorlog alleen maar verslechterd. Volgens een opiniepeiling van het Israel Democracy Institute van afgelopen dinsdag wil slechts 15 procent van de Israëlische bevolking dat Netanyahu aanblijft als premier wanneer de oorlog met Hamas in de Gazastrook voorbij is.
‘Netanyahu heeft veel steun onder de bevolking verloren, omdat hij de oorlog met Hamas niet heeft kunnen voorkomen’, zegt Shinar. ‘Als hij in de huidige politieke constellatie aanstuurt op een conflict met het hof, dan kan dat de protesten opnieuw doen oplaaien.’
Source: Volkskrant