Is het niet vreemd als je bedenkt dat tekentjes die steunen op pootjes, gedrukt op papier van enkele millimeters dik zich in je brein omvormen tot driedimensionale beelden? En dat die weer leiden tot inkijkjes in de psyche van mensen, in gebeurtenissen van vroeger, nu, maar ook in de toekomst. Wie schrijft die blijft, maar wie leest die voelt.
Veel wat geschreven wordt bestaat naast letters ook uit cijfers. En die creëren juist afstand tot wat een mens is en maakt. 21 duizend Palestijnse en 1.200 Israëlische burgerslachtoffers. 8 duizend gedode Palestijnse kinderen. 30 duizend Hamasstrijders. 350 duizend Israëlische reservisten. 250 gijzelaars. 3 door het Israëlische leger gedode gijzelaars. 0 bevrijde. De individuele mens wordt hier platgeslagen op het aambeeld tussen letter en papier (of scherm) door slechts twee kenmerken: hij is deel van óf Palestina, óf Israël en is onderdeel van een telling door andere mensen. Afhankelijk van wie je aanhangt, krijgt de persoon in de Palestijnse of Israëlische groep het predicaat ‘vijand’ en waarschijnlijk ook ‘bloeddorstig’ mee.
Over de auteur
Tineke Bennema is historicus. Zij heeft bij Ramallah gewoond en schreef drie boeken over Israël en Palestina. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Na bijna drie maanden onverdraaglijke actualiteit over dagelijks grootschalig bloedvergieten en mijn groeiende verontwaardiging over de onmacht van de weldenkende en humane wereld dat te stoppen, had ik behoefte aan een andere kijk op het conflict. Ik wilde af van de zwart-witbeelden van vijand tegenover vijand zoals we die in die cijfers zien, en door naar de vraag: wat maakt dat individuen in politieke fata morgana’s geloven die ten koste gaan van hun individuele empathische gevoelens voor een ander mens?
Ik zocht de persoonlijke stem in het conflict en kwam uit bij de literatuur. Twee van mijn lievelingsschrijvers zijn de Israëlische Amos Oz en de Palestijnse Hassan Kanafani. Die laatste maakte, vijftig jaar nadat hij door de Israëlische geheime dienst werd opgeblazen in zijn auto, furore met een zeer actuele roman: Mannen in de zon.
Van Oz las ik eerder zijn verpletterende roman Een verhaal van Liefde en Duisternis, over zijn jeugd in het Jeruzalem onder de Engelsen en de zelfmoord van zijn moeder. Nu liet ik me meeslepen door zijn boek Judas, dat zich gedeeltelijk afspeelt tijdens het mandaat Palestina. Het boek verhaalt over een vooraanstaand denker, de vader van een jonge weduwe, die pleitte voor samenwerking tussen de Joodse en Palestijnse gemeenschap. Voor zijn ‘verraad’ − de Joodse leiding geloofde niet in vrede met Arabieren, maar slechts in eeuwige strijd tegen hen − werd de vader omgebracht.
Zijn weinig heldhaftige schoonzoon vindt daarentegen dat hij mee moet vechten voor de Joodse gemeenschap en wordt door Arabische milities vermoord en gecastreerd. Door de trauma's zijn de weduwe, haar schoonvader en een inwonende student niet in staat tot het aangaan van een relaties.
Dat laatste is ook een thema van Oz’ verhalenbundel Onder Vrienden, over de inwoners van een fictieve kibboets. Ze dragen allemaal littekens met zich mee die hen belemmeren in normale contacten. Je krijgt medelijden met ze, maar doordat Oz ook de spot met hen drijft kun je ook om hen lachen. ‘En Emmanuel Gloezman, de stotteraar, riep enthousiast uit: ‘O-o-oorlog. He-heel goed. W-W-Wij gaan w-w-winnen en v-v-veroveren het land t-t-tot aan de J-j-jordaan.’ Je herkent de gevoelens van angst en schaamte − zelfs in situaties waarin je nooit verwijld bent geraakt.
Precies hetzelfde overkwam me bij het lezen van Kanafani’s Mannen in de Zon, waarin drie Palestijnse mannen proberen te ontkomen aan de armoede, de politieke verdrukking en vernedering te ontkomen door een hachelijke reis naar Koeweit te ondernemen voor werk. Een louche mensensmokkelaar wil hen wel vervoeren in een lege watertank van zijn vrachtwagen. Deze chauffeur, die ook een castratie in gevangenschap onderging en niet durft te trouwen, heeft maar één doel en dat is geld verdienen. De mannen hebben op hun beurt veel geleden onder de Israëlische bezetting, het niet kunnen zorgen voor hun gezin door armoede, de ontmenselijking. Door het tragikomische gestuntel van het drietal mee te beleven, leer je ze toch begrijpen en ga je van ze houden.
Deze boeken dragen de thema’s van de actualiteit uit het Midden-Oosten: geweld, onderdrukking, verzet, angst en vernedering. Natuurlijk kennen we de traumatische achtergronden die de volkeren troffen: een onleefbare bezetting waarin overheersers Palestijnen reduceren tot armoe zaaiende mensen zonder waardigheid, en een Europese holocaust die Joden bijna uitroeide waardoor zij naar veiligheid hunkeren.
Maar veel meer dan het nieuws dat we dagelijks lezen, maken boeken de veelzijdigheid van de mensen duidelijk. Ze zijn niet eendimensionaal goed of fout, bloeddorstig of vredelievend, aardig of verachtelijk. Nee, het zijn allemaal aarzelaars, ze denken lang na over hun handelingen. Door hun trauma’s en groepsdruk worden ze tot zaken gedwongen die ze eigenlijk niet willen. Maar allemaal wensen ze vooral vrijheid − vrij zijn van alle beslommeringen, ellende, oorlog, vervolging en minderwaardigheid. Het maakte dat ik hen zag als gekwelde personages, die worstelen met universele problemen in een maatschappij van gemankeerde personen die, meestal tevergeefs, proberen hun juk af te werpen in hun zoektocht naar geluk − en vragen om compassie. In hun positie zou je hetzelfde doen.
Wetenschappers wijzen erop dat mensen die lezen, beter communiceren en meer inlevingsvermogen hebben. ‘You never stood in that man’s shoes / Or saw things through his eyes’, zong Elvis. Maar lees eens literatuur in plaats van nieuws en je krijgt meer begrip voor mensen en hun drijfveren. De afkalvende leesvaardigheid van jongeren is daarom des te zorgwekkender: naast kennisverlies zullen zij minder empathie voor anderen kunnen opbrengen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden