Niemand verwachtte van Wertheim een klassiek avondje terugblikken. De Volkskrant volgde de cabaretier bij de totstandkoming van zijn volstrekt eigenzinnige Oudejaarsavond, waarbij hij dóór de tv heen kroop.
Met nog drie maanden 2023 voor de boeg, verkiezingen en een oorlog die over anderhalve week zal uitbreken, durft Micha Wertheim (51) één ding met grote stelligheid te beweren: zijn oudejaarsconference wordt ‘de slechtst bekeken oudejaars ooit’.
We zijn allebei op de racefiets naar een pizzarestaurant aan de Vecht in Nederhorst den Berg gekomen, zo ongeveer tussen onze woonplaatsen in. Hij is in fietspak, maar hij fietst niet zo hard, zegt Wertheim, toch wel degelijk met zweet op zijn voorhoofd. Meestal vertrekt hij zonder muziek of een podcast van huis; de ervaring leert dat hij op die manier al trappende de betere ingevingen krijgt.
Sinds deze maand speelt hij try-outs van Micha Wertheim voor twaalven, de once in a lifetime experience die hij op een typische Micha Wertheim-manier aankondigde: ‘Eindelijk is het zover, uw lievelingscabaretier, die door anderen niet begrepen wordt, maar die u wel kunt waarderen, mag het oude jaar afsluiten op NPO1.’
Over de auteur
Gidi Heesakkers is redacteur van de Volkskrant. Ze volgt sinds 2018 stand-up comedy en cabaret, ook schrijft ze regelmatig over populaire cultuur en gewoonten in het dagelijks leven.
Voor hemzelf kwam het als een verrassing om na publiekstrekkers Claudia de Breij, Peter Pannekoek en Youp van ’t Hek voor de oudejaars gevraagd te worden. Het was een best late verrassing ook – pas halverwege december vorig jaar kreeg hij het verzoek, wat bij hem het vermoeden deed rijzen dat een collega op het laatste moment van de eervolle klus had afgezien.
Eigenlijk was het de tweede keer dat hij werd benaderd, vertelt hij. Ooit vroeg het toenmalige hoofd amusement van omroep Vara hem in het voorbijgaan of hij die oudejaars niet een keer wilde doen. ‘Ik weet nog dat ik het idee lachend wegwuifde en opmerkte dat ze eerst Brigitte Kaandorp moesten vragen.’
Aan vrienden vertelde hij desalniettemin trots dat ze hem wel wilden, maar dat hij verstandig had opgemerkt dat ze die plek beter konden geven aan iemand ‘die terecht verschrikkelijk geliefd is bij een groot publiek en die ik zeer bewonder’. Nog trotser was hij geweest op het feit dat hij zijn eigen beperkingen kende. ‘Wat ik maak, is nu eenmaal niet voor een groot publiek.’
Al is hij er wél van overtuigd dat hij iets voor dat grote publiek kan maken. Wat hij nu precies met de oudejaars van plan is, laat zich zoals vaker in zijn werk niet eenvoudig op voorhand uitleggen. Hij speelt met conventies en verwachtingen; van alles prijsgeven over de vorm en inhoud zou afdoen aan de beleving en het effect van dat spel.
Neem Ergens anders (2016), de bijzondere voorstelling waarin Wertheim niet op het toneel verscheen. Hij was letterlijk ‘ergens anders’, terwijl een robotje en het publiek samen de voorstelling maakten.
Of de online voorstelling die hij bedacht in de coronaperiode, Niemand anders (2021), een livestream die hij acht keer opvoerde vanuit lege theaterzalen en die niet zo live was als-ie leek voor het gros van zijn in verwarring achtergebleven kijkers.
In deze metamindfucktraditie bedacht hij in de zomer een volstrekt origineel, conceptueel raamwerk voor de oudejaars, samen met vriend en regisseur Gijsbert van der Wal.
De voorstelling van zondagavond 31 december is uitverkocht, aldus de website van Stadsschouwburg Nijmegen. Maar Micha Wertheim zal er die avond om 20.00 uur niet optreden, en er zal geen publiek in de zaal zitten.
We spreken af tot en met Nieuwjaarsdag te corresponderen over wat er dan wel gaat gebeuren, en de dingen die hem op de fiets te binnen schieten. Het refrein van het slotlied bijvoorbeeld, dat hij bedacht terwijl hij de troostende charme probeerde in te zien van geen idee hebben wat de toekomst brengt: ‘Je weet wat je kwijtraakt, maar je weet niet wat je vindt.’
Hoe vaak hij zich dit jaar niet heeft afgevraagd waarom hij de tweede keer dat ze hem vroegen voor de oudejaars wél ja zei, schrijft Wertheim in een lange mail waar hij ‘dagboek van een oudejaars’ boven heeft gezet.
Het leukste aan zijn vak, vindt hij, is na de première op tournee gaan. ‘De voorstelling is dan af, het enige dat je hoeft te doen is ’m spelen, iedere avond een beetje beter. Bij mijn laatste voorstelling was mijn première niet de beste avond. De voorstelling groeide, zoals altijd tijdens de tour die erop volgt. Met een oudejaars krijg je die kans niet.’
Om uit te leggen waar zijn ‘ja’ vandaan kwam, haalt hij een herinnering op aan 2004, toen hij zijn debuutvoorstelling maakte. Twee maanden voor de première was hij helemaal vastgelopen en klopte hij op advies van zijn impresario aan bij regisseur Pieter Bouwman.
Hem viel het op dat Wertheim steeds vrij ernstig keek als hij over zijn voorstelling praatte. Er moest toch iets zijn wat hem gewoon leuk leek, los van of het goed, slim of belangrijk was?
‘Plotseling’, schrijft Wertheim in zijn mail, ‘ik weet nog steeds niet waar het vandaan kwam, zei ik dat het mij leuk leek om met een hoepel met daaraan stof over het podium te rennen, en dan als een illusionist die hoepel over mijn hoofd te trekken en dat ik dan, pats, weg was. Prima, zei Pieter, dan laat je die hoepel morgen maken.
‘Maar, sputterde ik tegen, ik ken die goocheltruc helemaal niet, en bovendien weet ik totaal niet wat de betekenis is van als een idioot rondrennen met een hoepel, en bovendien heb ik daar helemaal geen grappen bij.
‘Als je een glimlach op je gezicht krijgt bij een idee, dan is het een goed idee, zei Pieter beslist, beter dan al dat gefrons over je première. Als je die glimlach durft te volgen, komt de rest vanzelf.
‘De hoepel werd gemaakt, en uiteindelijk speelde ik tijdens mijn eerste voorstelling een illusionist die heen en weer rende met een hoepel om te verdwijnen, maar dat moment steeds uitstelde.’
Een paar jaar later herlas Wertheim Een hongerkunstenaar van Franz Kafka. ‘Het willen verdwijnen uit je eigen kunstwerk is in Kafka’s werk een van de grote thema’s. Die hoepel, waarvan ik dacht dat het alleen maar een raar idee was, zou je met een beetje goede wil de meest diepgaande metafoor kunnen noemen die ik gebruikte in mijn voorstelling. En ik had het niet eens als zodanig bedacht.’
Kunst, vindt Wertheim, is als een goocheltruc waarmee je probeert controle te krijgen over het leven, waarover we nu eenmaal weinig tot geen controle hebben. ‘De hoop is om even aan het leven te kunnen ontsnappen, het verlangen dat kunst jou gaat bevrijden. Maar de voortdurende conclusie is dat dat verlangen niet kan worden ingewilligd, dus is die hoop lachwekkend. De hongerkunstenaar van Kafka ontsnapt niet, maar sterft.’
Nog altijd probeert hij bij iedere artistieke beslissing op zijn gezicht te voelen of er een glimlach voor de dag komt of niet. ‘En die glimlach kwam tevoorschijn bij de gedachte aan de oudejaars.’ Of, specifieker, bij het idee een theatervoorstelling te maken die door zijn publiek in het theater onmogelijk op dezelfde manier ervaren zou kunnen worden als door kijkers van de oudejaars op tv.
De breedste glimlach ontstond bij de gedachte dat hij tijdens zijn eigen voorstelling het podium zou kunnen aflopen zonder dat de voorstelling stopt, om zich vervolgens via de tv naar een ander theater te begeven.
Wat nog cryptisch klinkt, komt in de praktijk vooralsnog op het volgende neer: Wertheim maakt twee voorstellingen tegelijk. Er is één script voor de tv-oudejaars, en er is een voorstelling die hij speelt voor het publiek dat bij de try-outs aanwezig is.
In december worden er opnamen gemaakt, in twee verschillende decors, in Amsterdam en Nijmegen. Zelf hanteert hij het onderscheid tussen het ‘Amsterdamse Micha’-deel van de voorstelling en ‘Nijmeegse Micha’.
Bij de kijkers thuis zal op Oudejaarsavond na een minuut of twaalf beginnen te dagen dat dit geen gewone registratie is van een voorstelling in de Nijmeegse schouwburg. Ze zullen Wertheim in een huiskamer voor de tv zien zitten, gehuld in een gebreide oliebollentrui. Hij kijkt naar zijn besnorde evenbeeld op tv, die allerklassiekst in smoking de oudejaarsconference staat te spelen.
Niet veel later blijkt die huiskamer zich in een tiny house op het podium te bevinden, als Wertheim de afstandsbediening ter hand neemt en tegen de zaal begint te praten: ‘Vinden jullie het erg als ik ’m uitzet? Het lachen is mij een beetje vergaan dit jaar, en ik heb gewoon geen zin om dan weer de hele avond naar een scherm te zitten kijken. Ik vind het ook eigenlijk heel erg ongezellig. We zijn nu allemaal bij elkaar, om dan de hele avond televisie te gaan kijken… En als je nou écht zo benieuwd bent naar de oudejaarsconference, dan staat-ie gewoon morgen op NPO Start.’
Wat zich het resterende iets-meer-dan-een-uur ontvouwt, is een montage van een oudejaarsconference-in-een-oudejaarsconference, waarin Wertheim onder meer een zoekgeraakt gevoel voor humor probeert terug te vinden, zich afvraagt of er nog een grote gemene deler bestaat en commentaar levert op de beeldschermcultuur. Om dus uiteindelijk via een scherm in een ander theater te belanden, en eerst nog op een andere zender. Terwijl hij op NPO 1 naar de wc gaat, duikt hij op in het spelprogramma 2 voor 12 dat tijdens de oudejaars te zien is op NPO 2 – echt waar.
Vanavond verschijnt hij tijdens een try-out in Amersfoort in pak op het toneel, met een schaaltje oliebollen en een uur en een kwartier stand-upcomedy. Regisseur Gijsbert van der Wal noteert in een schriftje zinnen die Wertheim vergeet uit te spreken, of woorden die hij blijft verhaspelen, zoals ChatGTP in plaats van ChatGPT.
Dat er op Oudejaarsavond iets totaal anders te zien zal zijn, benoemt Wertheim na afloop niet. Van der Wal, terwijl het publiek op Abba’s Happy New Year de zaal verlaat: ‘Dat zou ik waarschijnlijk wel doen, maar dat is waarom ik niet op dat podium sta en hij wel. Ik vind het leuk dat Micha niet aan disclaimers doet. Je hoeft je niet te verontschuldigen tegenover de zaal door uit te leggen wat eigenlijk de bedoeling is.’
Onderwerpregel: ‘Hoe gaat het nou echt met Micha?’ Het antwoord: ‘Eigenlijk niet zo goed.’ Twee dagen na de aanval van Hamas op Israël mailde Wertheim al over zijn Joodse familie, die deels in Israël woont, en over vrienden wier vrienden zijn vermoord of verdwenen, en van wie de kinderen worden opgeroepen om te vechten.
‘Waar ik me er eerst nog een beetje tegen wapende door er niet te veel naar te kijken, grijpt de ellende in Israël en Gaza me enorm aan. Nu ik het in elkaar zie storten, zijn het verdriet, de angst en de wanhoop toch wat groter dan ik had gedacht.
‘De manier waarop we in de rest van de wereld omgaan met de opwarming van de aarde, is vergelijkbaar met het hek dat Israël om Gaza had gebouwd. Iedereen wist dat de vlam vroeg of laat in de pan zou slaan. Toch is het straks, als Nederland onder water staat, verschrikkelijk. Óók voor de mensen die al die tijd hebben geroepen dat het wel meevalt. Zo, dat is er even uit.’
Zijn geluk is, schrijft hij, dat hij zich op de oudejaars kan en moet concentreren. ‘Dat is nu net het enige uur waar ik dit jaar controle over heb.’
Het drong de voorbije weken tot hem door dat wat hij in de voorstelling zegt over humor in deze tijd nog te afstandelijk was. ‘Zet ik de tv echt alleen uit omdat ik het ongezellig vind, of kan ik het nieuws niet meer verdragen? Lukt het mij gewoon niet meer om te lachen om de wereld? Dat gevoel voor humor dat ik kwijt ben, is dat echt een commentaar op mensen die zo woke zijn dat ze elke grap problematisch vinden? Ben ik zelf niet óók mijn gevoel voor humor kwijt aan het raken?
‘Israël, Gaza en de angst van Joden in Europa maken opeens heel duidelijk voor mij dat ik niet de ironische toeschouwer ben die ik speel in de voorstelling die jij in Amersfoort zag, maar iemand die onderdeel is van alles.’
Door het stuk over dat kwijtgeraakte gevoel voor humor zo om te buigen dat het explicieter over hemzelf gaat, wordt alles veel waarachtiger, merkt hij. ‘De wanhoop over de oorlog is daarmee niet weg, maar ik heb het idee dat ik er nu iets van maak. Dus ondanks de eerste vier woorden uit deze mail zit ik hier met een glimlach achter mijn laptop. Hoe is het eigenlijk met jou?’
De verkiezingsuitslag heeft hem niet verbaasd, appt Wertheim. Een andere uitslag zat de afgelopen dagen dwars. Hij stuurt een foto van een positieve coronatest.
Wat de winst van de PVV met hem en de voorstelling doet? ‘Het verandert niet veel aan mijn wereldbeeld, dus ook niet aan de show, die nu eenmaal meer gaat over hoe de moed erin te houden in donkere tijden.’
Eerder deze maand zag hij Unstuck in Time, een documentaire over de Amerikaanse schrijver en humorist Kurt Vonnegut. De film motiveerde hem om zich niet te laten verlammen door de ellende in de wereld, en ‘gewoon’ iets moois te maken.
‘Vonnegut zegt: ‘Ik heb lachen altijd boven huilen verkozen omdat het minder troep geeft en sneller op te ruimen is.’ Het een betekent natuurlijk niet dat je het ander niet voelt. Dat het gedeelte over het kwijtraken van mijn gevoel voor humor ook echt over mij gaat, deed me beseffen dat de hele voorstelling – en dit hele jaar – wat mij betreft draait om de strijd om toch te kunnen blijven lachen, terwijl de zeespiegel stijgt, democratieën instorten, et cetera.’
Op verzoek van Micha Wertheim zelf was er nauwelijks publiciteit voorafgaand aan zijn oudejaars. ‘We nodigen geen pers uit in het theater, en Micha geeft geen interviews’, liet zijn impresariaat journalisten weten. ‘Het zou enorm zonde zijn als er geschreven wordt vóór 1 januari. Simpelweg omdat je niet kunt zien wat je wél kunt zien op 31 december.’
Drie weken geleden waren de opnamen voor het Amsterdamse, besnorde Micha-gedeelte van de voorstelling in De Kleine Komedie in Amsterdam. Na vandaag staan ook alle scènes van Nijmeegse Micha erop.
Het is de laatste avond van de oudejaarstournee. De knuffels die Wertheim in zijn podiumhuiskamer vergezellen zijn van de kinderen van iedereen die heeft meegewerkt aan de oudejaars. In de kast staan boeken die hij dit jaar heeft gelezen, aan de muur hangen ingelijste foto’s van door hem bewonderde kunstenaars en makers die in 2023 zijn overleden: Jozef van den Berg, Wim de Bie, Paul van Vliet, Milan Kundera, Ellen Jens, Jellie Brouwer.
Het decor de schouwburg binnenkrijgen was gisteren nogal een operatie. Het tiny house was 3 centimeter te hoog om door de laden- en lossen-ingang te passen. Gelukkig was het theater bereid een deel van de ingang los te laten slijpen, om het later weer vast te lassen.
Onder de tv staan drie Droste cacao-blikjes – een idee van art director Casper Braat, die Marktplaats afstroopte voor het interieur en in die blikjes een perfecte knipoog naar het droste-effect zag.
Wertheims vrouw en kinderen zitten op het balkon. Er zijn bubbels en oliebollen in de foyer. Meer Oudejaarsavond in het theater wordt het voor deze oudejaars niet, dichterbij de tv-versie is het theaterpubliek nergens anders geweest.
Na het applaus vraagt Wertheim de mensen in de zaal uiteindelijk nog bijna een uur te blijven zitten. Een paar stukken van de voorstelling worden opnieuw gefilmd, vanwege versprekingen en lichtovergangen. Een gevulde zaal klinkt anders dan een lege, legt hij uit. Ook moet de opmaat naar de finale nog worden opgenomen: hoe hij door het gat achter de tv kruipt. In ruil voor de gijzeling krijgt het publiek te zien waar die kruipruimte de 31ste op televisie uitkomt.
‘Gisteravond dacht ik: dit hebben we bedacht in een repetitielokaaltje, en nu kruip ik gewoon écht door die tv heen.’ Het was ‘magisch’ om dat idee eindelijk te verwezenlijken, zegt Wertheim als we de volgende middag bellen.
Na afloop is de boedel onder de crew verdeeld, grapt hij. Zelf erft hij de loungestoel. Technicus Ido Koppenaal, die al drie ochtenden om 8 uur begon met het opbouwen van het decor en het licht, haalde met een paar anderen het huis uit elkaar en was pas om 1 uur ’s nachts klaar.
In de montage voor de tv-uitzending zal de komende dagen allerlei dierbaars sneuvelen. Wertheims roast van Marcel van Roosmalens gevoel voor humor gaat 31 december sowieso niet halen.
De afgelopen dagen maakte hij zich soms even druk over mogelijke reacties op een regel uit een liedje dat Amsterdamse Micha met veel theatraal vertoon zingt, ‘Geef mij maar een vakantie van de rivier tot de zee’. Een gedachte waarmee hij zichzelf geruststelde: ‘Mensen die boos worden van deze oudejaars, die zijn het waarschijnlijk al.’
Het voelt spannend dat hij hoe dan ook een groter publiek zal bereiken, een kijkerspubliek dat goeddeels niet bekend zal zijn met hem en zijn werk. ‘Ik heb het altijd wel fijn gevonden om te obscuur te zijn om razend over te worden.’
Tegelijkertijd is het volgens hem een misverstand dat hij dat obscure zou cultiveren. Daarom vond hij het enigszins ingewikkeld om in aankondigingen een ‘conceptueel kunstenaar’ te worden genoemd, en ook het vaak vallende woord ‘vormexperiment’ bevalt hem maar matig. ‘Ik associeer experimentele kunst met een excuusje voor werk dat niet helemaal geslaagd is; ‘maar het was een experiment’, dus dat doet er niet toe. Als ik iets bedenk wat me mooi lijkt, denk ik niet het dat maar voor een kleine groep mensen mooi zou kunnen zijn. Dat is de zelfoverschatting die je nodig hebt om tot iets te komen. Ik zou het juist leuk vinden als meer mensen nu inzien dat ik gewoon een leuke cabaretvoorstelling wil maken.’
Een link naar de zoveelste versie van de oudejaars, een foto van Wertheims computerscherm: ‘Kan die man niet meer zien.’ Gaat hij morgenavond om half 11 naar hem kijken? ‘Met een half oog’, is het antwoord. ‘Ik denk dat ik oliebollen ga bakken.’
Micha Wertheim heeft bij vrienden naar zijn oudejaars gekeken, in vol Nijmeegse Micha-ornaat, ‘want hoe vaak trek je zo’n mooie trui nou aan?’ Hij nam zijn eigen advies ter harte om niet de hele avond appjes te lezen, en om vooral niet op te zoeken wat men er op X van vond. ‘Ik ben tevreden.’
Opgelucht, nee, dat niet. Het blijft een gek gevoel dat zijn lievelingsperiode nu niet aanbreekt, het touren met een show die af is. Hoe moet het met het gemoed nu hij geen voorstelling meer heeft om zich op te concentreren?
Veel gaan schaatsen, zeker weer fietsen. ‘Gijsbert en ik zeggen altijd tegen elkaar: er iets van maken, dat is waar het om gaat. Zolang je er iets van maakt, hoef je niet na te denken over de alomvattende doelloosheid van het leven. Voor mij is bezig en onder de mensen blijven makkelijker als ik aan een voorstelling werk. In die zin is de boodschap in de oudejaars ook aan mezelf gericht: kom dat huis uit, ga weg van dat scherm, zoek elkaar op.’
In de openingsscène van de oudejaars kotste Micha Wertheim aanvankelijk oliebollen uit in de kleedkamer. Die scène werd in de montage toch braakselvrij gemaakt. De vader van regisseur Jim Stuurman werkte mee aan het iconische VPRO-programma Van Oekel’s Discohoek. Hij herinnerde Wertheim aan ophef over de uitzending op de avond voor Kerst in 1974, waarin Sjef van Oekel overgaf in de fietstas van Evert. ‘Alle tv-kenners zeggen dat braaksel een fysieke reactie oproept bij de helft van de kijkers, die vervolgens de tv uitzetten, en dat wil ik niet’, zei Wertheim begin december. ‘Ik wil veel mensen een leuke oudejaars geven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden