De ochtendmist hangt tussen de caravans in het Bretonse Loudéac, achter de beslagen ramen zijn de gordijnen nog gesloten. Maar even verderop zwelt bij de rood-witte circustent een dreigend geluid aan. Alsof een bende motorrijders ongeduldig staat te wachten op het startsein, tegen elkaar opbiedend met draaiende motoren.
De goede verstaander herkent het grommen van tevredenheid: circusdirecteur Didier Prein (55) heeft zijn dieren zojuist het ontbijt geserveerd. Grote hompen rauw rundvlees, verdeeld over drie leeuwen en acht leeuwinnen. Met een tang steekt Prein hun om de dag hun portie rood vlees toe, dat in een gigantische koelwagen op het terrein staat opgeslagen. 15 kilo voor elk mannetje, 6 tot 8 voor de vrouwen, ietsje meer voor de leeuwin die net twee welpjes heeft gebaard. De jonkies krijgen straks de fles.
Likkebaardend ligt Bryan, een leeuw met witte manen en blauwe ogen, in zijn kooi. ‘Bryan, mooie jongen’, roept Prein hem toe. Bryan staat op, drukt zich tegen de tralies als de dompteur nadert. Als hij vlak voor het dier stilhoudt, zet de leeuw het op een brullen en spert zijn bek wijd open. Prein geeft geen krimp. ‘Hij is wat agressiever dan de anderen. Maar het is zaak dat hij me respecteert.’
Over de auteur
Eline Huisman is correspondent Frankrijk voor de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
Als vijfde generatie in een familie van dompteurs werd Prein geboren in circus Claudio Zavatta, een helderrood dorp op wielen. Net als zijn leeuwen is hij een uitstervend fenomeen. Sinds 1 december is het in Frankrijk verboden om wilde dieren geboren te laten worden in een rondreizend circus – de pasgeboren welpjes kwamen net op tijd ter wereld, maar zullen nooit de schijnwerpers zien.
Trainen kan vanaf één jaar oud, een nummer instuderen kost algauw enkele jaren. En vanaf 2028 wordt optreden met wilde dieren ook verboden. Frankrijk is daar laat mee, in vergelijking met andere Europese landen. In Nederland zijn wilde dieren sinds 2015 verboden in het circus, zo’n twintig andere EU-landen hebben vergelijkbare wetgeving.
Heeft het traditionele circus nog een toekomst? Nu al zijn steeds minder burgemeesters bereid ze te ontvangen. Grote steden als Parijs, Marseille en Lyon weigeren pertinent, en zo’n vierhonderd gemeenten in heel Frankrijk hebben zich openlijk tegenstander getoond.
Grote bedrijven kochten vroeger massaal kaartjes voor het personeel, maar dat is sinds een aantal jaar voorbij. De rondreizende wereld die exotisme viert en de grenzen van het mogelijke tart, wordt steeds minder begrepen. Dat geldt niet alleen voor de wilde dieren, maar evengoed voor de acrobaten die met halsbrekende toeren hun leven in de waagschaal leggen. In het telefoontijdperk, met verwondering en vermaak letterlijk binnen handbereik, is het voor handelaren in magie slecht zakendoen.
‘Toen ik 5 jaar oud was, trainde ik mijn eerste pony’, vertelt Prein terwijl hij een verse laag zaagsel in de piste schept. Door de regen en storm vannacht is de tent ondergelopen. ‘Daarna kwamen de paarden, later de kamelen en dromedarissen. En uiteindelijk de leeuwen – dat doe ik nu al 26 jaar. Ik had net zo goed lasser of mecanicien kunnen worden, het werk dat ik nu ook doe in het circus. Maar ik verlangde naar wat adrenaline in mijn leven.’
En die is er nog elke dag. ‘Zodra ik de kooi instap, breng ik mijn leven in gevaar. De adrenaline giert door mijn lijf. Ik hou van dat gevoel. Pijn in mijn rug, een slechte nacht – het verdwijnt zodra ik het hek achter me dichtdoe.’ Het is nodig ook. Prein mag klein van stuk zijn, oog in oog met zijn leeuwen toont hij zich immer sterk en onaantastbaar. ‘Ze zijn in staat me te verscheuren, maar mijn voordeel is dat ze dat niet weten. Het is zaak dat dat zo blijft.’
Terwijl zoons Joy (27) en Samuel (24) achter de gordijnen de decorstukken en techniek in stelling brengen, haalt Prein een wit welpje tevoorschijn uit een container vol zaagsel. ‘Ik breng ze groot alsof het mijn kinderen zijn. Zodra ik wakker word, ga ik bij de leeuwen kijken om te zien hoe ze geslapen hebben, hoe hun hoofd staat. Mensen denken nog steeds dat we dieren mishandelen. Maar als ik een leeuw zou slaan, zou hij me aanvallen. Alles draait om samenspel, om de verstandhouding tussen mij en de dieren.’
Toch wordt er niet te veel geknuffeld. ‘Je moet een leeuw zijn karakter gunnen, het blijft een wild dier. Bovendien komt het publiek niet om een tam beest te bekijken.’
Risico is de aantrekkingskracht van het circus. Mensen komen om spanning te voelen, angst te ervaren, zegt Prein. ‘Een koorddanser kan vallen, de dompteur worden opgegeten. Onbewust trekt dat mensen aan. Niet uit slechtheid, maar risico geeft smaak. Hier gaan we de confrontatie aan met angst.’
En er is nog iets, zegt Vincent Justin, die warme chocolademelk inschenkt in zijn caravan. Anders dan de andere artiesten groeide Justin niet op in het circus. Zeven jaar geleden verliet hij de filmwereld om zich bij Claudio Zavatta te voegen als Monsieur Loyal, de klassieke spreekstalmeester. ‘Ik hield van cinema, maar het is pure informatica geworden. De filmrol, de lichten, de zoemende projector – het tastbare is verdwenen.’ Die oude wereld vond hij terug in het circus.
De typische esthetiek, het rood met geel, de geur van zaagsel en het tromgeroffel – het zijn de codes van een collectieve jeugdherinnering. Je zou ook kunnen zeggen dat het vintage is geworden. Niet meer voor de massa, maar voor de zeldzame liefhebber.
‘Het circus is een volkskunst, een plek waar je alle soorten mensen vindt’, zegt Justin. ‘Dat is de kracht. Maar de Franse politiek spreekt er denigrerend over. Ze doe het af als ouderwets, gedateerd. Volks wordt gezien als laag.’
In de circustent heeft de geur van zaagsel zich vermengd met de zoete walm van suikerspinnen. Samuel, die zijn overall heeft verruild voor een kobaltblauw kostuum met gouden broderie, sjort nog eens stevig aan de kabels waarmee de metershoge kooi rond de piste is vastgezet. Met galmende stem belooft Monsieur Loyal een ‘onvergetelijk spektakel’. Dan doven de lichten.
Didier Prein verschijnt in wit overhemd, de haren achterover gekamd, zweep in de ene hand, bamboestok met vlees in de andere. Tergend langzaam sluipt leeuw Brutus de tent binnen, gevolgd door vier andere leeuwen. De leeuwen kennen elk hun eigen kruk. Met beide armen dirigeert Prein ze in een wave op de achterpoten. Brutus kust een leeuwin, en blijft dan roerloos zitten.
Op Preins teken springen de leeuwinnen in optocht door de kooi, tegen het hekwerk, tot op nauwelijks een meter afstand van de kleuters op de eerste rij. Alleen Brutus doet niet mee. Althans, de leeuw hapt naar de dompteur. Brult. Gromt. Brult opnieuw, maar beweegt niet. Tot hij plotseling naar voren springt en Prein met de rug tegen de kooi dwingt. Is dit wat de dompteur bedoelde met het samenspel?
‘Kalm aan, jongen’, maant hij, ‘kalm.’ Zoon Joy springt ook de kooi binnen, houdt een extra paar ogen in het zeil. Voor het eerst stopt de muziek.
Als Brutus na een aantal lange minuten eindelijk gaat liggen, draait Prein zich om naar het publiek, de leeuw in zijn rug. ‘Ik weet niet hoe het met u zit, maar ik kreeg het er warm van.’ Zweet gutst van zijn voorhoofd. ‘Vrees niet, ze hebben vanmorgen gegeten. Ik bepaal wat ze doen. Voor dit nummer hebben we drie jaar getraind. Geloof niet wat ze zeggen op sociale media. U heeft zelf kunnen zien: we mishandelen de dieren niet.’
De leeuwen worden de tent uit geleid, in razend tempo onttakelen de artiesten samen de kooi. In een duizelingwekkende opeenvolging van losse nummers wedijveren de artiesten die middag om de hoogste adrenalinescore, afgewisseld met een clown wiens grapjes voor de nodige ontlading moeten zorgen.
Zo zijn er de Colombiaanse mannen, die salto’s maken op een dubbel rad dat metershoog door de ruimte ronddraait. Om de spanning op te voeren, bindt een van beiden nog een blinddoek voor. Gutsend van het zweet slaakt hij nog een paar kreten voor het rad de lucht in schiet. Twee motorrijders worden in een kooi getild met de vorm van een wereldbol, om binnenin in tegengestelde richting rondjes te rijden – over de kop. Een uitgedoste vrouw staat onbeweeglijk in het midden.
Ook Joy en Samuel hebben hun waagstuk gevonden, zonder leeuwen. Op rolschaatsen draaien ze vliegensvlug in het rond, aan elkaar verbonden met een halsband. Als ze genoeg vaart hebben, gaan Samuels benen de lucht in. Al rondjes draaiend hangt hij aan de nek van zijn broer, die op zijn beurt eveneens in cirkels rond skatet.
‘Bravo! Zo hoort het circus te zijn’, zegt een vrouw die zich na afloop van de show voorstelt als Madame De Pimodan. ‘Poëtisch en gracieus, teder voor de dieren, en met artiesten die echt iets riskeren.’
Toch is het allang niet meer zoals vroeger. Elf leeuwen tegelijk had Prein in zijn kooi, ‘een van de grootste troepen van Europa’. Drie mannetjes, machtige dieren van bijna 300 kilo. De mensen stonden gillend op een volle tribune. Ondenkbaar vergeleken met de amper zeventig tamme toeschouwers vandaag.
Tegenover zijn leeuwen mag Prein zich onaantastbaar tonen, als hij terugdenkt aan de hoogtijdagen worden zijn ogen vochtig. ‘Ik kan geen oude beelden terugzien, het doet me pijn in het hart om te zien wat er verdwijnt.’ Zoons Joy en Samuel, de zesde generatie, zullen het zonder de wilde dieren moeten doen. Waar de leeuwen in 2028 naartoe gaan? Hij haalt zijn schouders op. Hij weet zelfs nog niet waar circus Claudio Zavatta na deze twee weken in Loudéac naartoe gaat.
Als enkele dagen later het circusdorp wordt opgebroken, is de volgende bestemming nog altijd niet bekend. Nog geen gemeente is bereid gevonden hen te ontvangen.
De familie bezint zich op haar toekomst en neemt een lange winterpauze, laat spreekstalmeester Justin weten. ‘De dieren worden oud, en je hebt gezien hoe Brutus Didier begint uit te dagen. Ze raken op, allebei.’ Misschien was het wel de laatste keer dat hij zijn leeuwennummer heeft getoond.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden