Voor koning Willem-Alexander was 2023 het jaar van de slavernij-excuses, maar ook van een dalend vertrouwenscijfer, een in het water gevallen balkonscène en een verkiezingsuitslag die niet in het voordeel van zijn koningshuis uitviel. Hoe dan ook zal hij moeten wennen aan een nieuwe premier.
Door Emmen als plaats te kiezen om volgend jaar Koningsdag te vieren, lijken koning Willem-Alexander en zijn entourage een vooruitziende blik te hebben gehad. De Drentse gemeente is bij de verkiezingen van 22 november, met ruim 36 procent van de stemmen, een heus PVV-bolwerk gebleken.
Dat geeft de gemoedstoestand van het land goed weer, een stemming die ook aan Willem-Alexander zelf niet is voorbijgegaan. In 2023, het jaar waarin hij zijn 10-jarig jubileum als koning vierde, bleven zijn rapportcijfers laag. Sinds de fouten tijdens de coronapandemie daalde het Nederlandse vertrouwen in de koning van 76 procent in 2020 naar 46 procent afgelopen april, aldus cijfers van Ipsos.
Over de auteur
Remco Meijer is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over justitie en het koninklijk huis.
De steun voor het behoud van de monarchie schommelt nu rond de 55 procent, een laagterecord. Op Prinsjesdag klonk tijdens de balkonscène boegeroep en werd op fluitjes geblazen. Ook schreven dertien politieke partijen in hun verkiezingsprogramma (of in aangeleverde stellingen bij de Kieswijzer) dat zij willen dat de koning in de toekomst inkomstenbelasting gaat betalen.
Steen des aanstoots blijft de jaarlijkse indexering van de uitkering aan de koning. Die is weliswaar ooit zo afgesproken in de Tweede Kamer, zoals premier Mark Rutte bij herhaling heeft benadrukt, maar ligt wel ten grondslag aan de jaarlijkse berichten over de ‘salarisverhoging’ voor het toch al niet onderbetaalde staatshoofd. Dit jaar ging hij er op Prinsjesdag 55 duizend euro op vooruit. Het gebaar van prinses Amalia, om zolang zij studeert af te zien van haar uitkering (inkomen en onkostenvergoeding), staat daarmee in schril contrast.
Ter gelegenheid van het tweede lustrum van Willem-Alexanders koningschap, werd radiomaker Edwin Evers gevraagd een podcast met hem op te nemen. Daarin blikte de koning terug op wat er goed en fout ging sinds 2013, het jaar van zijn inhuldiging. De gesprekken verschenen onlangs ook in boekvorm. Willem-Alexander: ‘Het vertrouwen in de instituties is omlaag gegaan, ook het vertrouwen in de monarchie. Met z’n allen moeten we eraan werken om dat terug te winnen. Dat vind ik erg belangrijk.’
‘Verbinden, vertegenwoordigen en aanmoedigen’ is onverkort het motto van Willem-Alexanders koningschap, gesteund door koningin Máxima en in een enkel geval ook door de nu twintigjarige Amalia. Een vorst is grofweg dertig jaar in functie. Hij moet waken voor de waan van de dag, maar wel onderstromen herkennen en daarnaar handelen.
Een van de onderwerpen waaraan hard wordt gewerkt, is in het reine komen met het slavernijverleden. Eind vorig jaar bood premier Rutte namens de regering – waar de koning staatsrechtelijk gezien deel van uitmaakt – zijn excuses voor het handelen van de Nederlandse staat. Willem-Alexander verwees kort daarop naar die woorden in zijn kersttoespraak, om vervolgens zelf tijdens Keti Koti op 1 juli nog een persoonlijke noot toe te voegen.
‘Slavenhandel en slavernij worden erkend als een misdaad tegen de menselijkheid. De stadhouders en de koningen van het Huis van Oranje-Nassau hebben hier niets tegen ondernomen’, zei Willem-Alexander. Hij refereerde aan het driejarig onderzoek dat de Universiteit Leiden op zijn verzoek verricht, maar nam er ook een voorschot op. ‘Voor het overduidelijke gebrek aan handelen tegen deze misdaad tegen de menselijkheid, vraag ik vandaag, op deze dag dat we samen het Nederlands slavernijverleden herdenken, vergiffenis.’
De woorden vielen goed, net als de vele ontmoetingen die hij had rond dit thema. Het kwam aan bod tijdens de eerste reis van Amalia met haar ouders naar de Caribische eilanden, op Koningsdag in Rotterdam, en in persoonlijke gesprekken op Huis ten Bosch. Tegelijkertijd loopt ook een onderzoek naar objecten met een koloniale herkomst in de Koninklijke Verzamelingen, dat in 2024 moet zijn afgerond.
Inmiddels heeft Willem-Alexander de nieuwe Kamervoorzitter ontvangen, PVV’er Martin Bosma, wiens partijprogramma leest dat: ‘Excuses voor het slavernijverleden en de politionele acties worden ingetrokken.’ Juist Willem-Alexander heeft voor een maatschappelijke invulling van zijn koningschap gekozen, maar met de PVV als grootste partij zijn politieke hobbels in de nabije toekomst niet uitgesloten.
De foto van het bezoek toont twee lachende mannen, zij het dat de koning iets minder straalt dan Bosma. Willem-Alexander zal zich wellicht nog herinneren dat PVV-leider Geert Wilders in 2007 vond dat zijn moeder, toenmalig koningin Beatrix, ‘als een haas uit de regering’ moest. Zij had in haar jaarlijkse kersttoespraak gezegd: ‘Grofheid in woord en daad tast de verdraagzaamheid aan.’ In latere jaren vroeg Wilders zich openlijk af of de koningin misschien lid was geworden van GroenLinks en kapittelde hij haar hoofddoek bij een moskeebezoek in Abu Dhabi. Het leidde tot Beatrix’ unieke reactie: ‘Echte onzin.’
Of Wilders minister-president wordt, valt nog te bezien. Vaststaat dat Rutte vertrekt en dat Willem-Alexander voor het eerst sinds het begin van zijn koningschap bij de vaste gesprekken op maandagmiddag een nieuwe premier op bezoek krijgt. Het wordt hoe dan ook zoeken naar een nieuwe balans.
3 x Willem-Alexander in gesprek met Edwin Evers
• Over de bedreigingen aan het adres van prinses Amalia, waardoor zij niet op kamers kon: ‘De onzekerheid, de onvrijheid, dat is niet zoals je je kinderen wil opvoeden.’
• Over de trage compensatie gedupeerden in de Toeslagenaffaire: ‘Het mag best wel even wat sneller gaan.’
• Over zijn vakantie naar Griekenland tijdens de coronapandemie, die hij nu ziet als zijn ‘grootste inschattingsfout’: ‘Mensen konden nergens heen en ik ging vrolijk naar het buitenland.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden