Het Oekraïense zomeroffensief heeft niet de gehoopte terreinwinst opgeleverd. Ondertussen blijft het dodental aan beide zijden oplopen. Een vredesregeling lijkt echter onwaarschijnlijk.
‘Het is uit met cadeautjes krijgen’, stelde de Russische president Vladimir Poetin onlangs smalend vast op zijn jaarlijkse persconferentie. Poetin doelde op de westerse wapenleveranties aan Oekraïne die na bijna twee jaar oorlog in gevaar lijken te komen. In de Verenigde Staten houden de Republikeinen 61 miljard dollar aan steun tegen, terwijl Hongarije een pakket van 50 miljard euro van de EU voor Oekraïne blokkeert.
Als de VS de militaire steun aan Kyiv staken, houdt Oekraïne het ‘niet langer dan één week’ vol, verkneukelde Poetin zich alvast. ‘Oekraïne produceert momenteel niets meer. Ze proberen zich overeind te houden, maar zelf maken ze praktisch niets meer.’
Een jaar eerder sloeg Poetin de jaarlijkse online ‘ontmoeting’ met het Russische volk nog over, al worden alle vragen vooraf zorgvuldig geselecteerd. Hij had toen weinig opwekkends te vertellen over het verloop van wat de Russen nog steeds geen oorlog mogen noemen, maar wel zo ervaren. De Oekraïners hadden de Russische troepen verdreven bij Kyiv en Charkiv, slechts enkele tientallen kilometers van de Russische grens. Na acht maanden bezetting wisten ze de zuidelijke havenstad Cherson zelfs zonder slag of stoot in handen te krijgen.
Het tij is nu gekeerd. Het tegenoffensief dat het Oekraïense leger afgelopen zomer lanceerde, met als doel door de Russische linies te breken naar het zuiden, is vastgelopen zonder dat het noemenswaardige terreinwinst heeft opgeleverd. Volgens de Oekraïners doordat het Westen aarzelde met de levering van zware wapens, waardoor de Russen de tijd hadden om zich in te graven achter honderden kilometers van mijnenvelden.
De laatste tijd hebben de Russische troepen het initiatief naar zich toe getrokken. Poetin kijkt handenwrijvend toe hoe het mislukte offensief in Kyiv heeft geleid tot spanningen tussen legerchef Valeri Zaloezjny en president Volodymyr Zelensky. Die reageerde woedend op een interview waarin Zaloezjny constateerde dat er op het slagveld een patstelling is ontstaan. Vanuit Moskou wakkeren Russische trollen het vuurtje aan met geruchten dat Zaloezjny, die Zelensky qua populariteit inmiddels evenaart, de politiek in wil gaan, om de president van zijn troon te stoten.
Tegelijkertijd wordt steeds duidelijker dat de westerse sancties tegen Rusland veel minder effect hebben gehad dan het Westen beoogde. De Russische economie groeit weer, voornamelijk dankzij de inkomsten uit de export van olie en gas naar landen die zich niets aantrekken van de westerse sancties. De investeringen in de oorlogsindustrie helpen ook mee, hoewel er aan de horizon een probleem opdoemt: de defensie-uitgaven beslaan nu ongeveer 40 procent van de begroting.
Poetin put ook hoop uit het feit dat het optimisme in het Westen over de kans dat Oekraïne in staat is de Russische troepen uit het land te verdrijven, verdwenen lijkt. Steeds meer westerse politici betwijfelen of de Oekraïense militaire inspanningen überhaupt iets zullen opleveren. Weliswaar zijn de verliezen aan Russische kant enorm (volgens Amerikaanse schattingen ruim 120 duizend doden), maar de verliezen aan Oekraïense kant (70 duizend doden) komen nog harder aan.
Dat is te zien aan de gemiddelde leeftijd van de Oekraïense militairen, die inmiddels boven de 40 jaar ligt. De Oekraïense legerleiding klaagt dat steeds meer mannen onder de militaire dienst proberen uit te komen als ze een oproep hebben ontvangen.
Rusland, met een drie keer zo grote bevolking, heeft een veel langere adem. Poetin verzekert de Russen dat er geen nieuwe mobilisatieronde nodig is, omdat er volgens hem voldoende vrijwilligers te vinden zijn voor de strijd tegen Oekraïne. Aan de motivatie van de nieuwe rekruten valt wel te twijfelen: vaak gaat het om gevangenen of mensen met financiële problemen die zich alleen hebben aangemeld om kwijtschelding van hun straf of schulden te krijgen.
Voorlopig houden de westerse landen zich aan de stelregel dat alleen Oekraïne zelf bepaalt of het tijd wordt voor onderhandelingen over een vredesregeling. Maar de eerste scheurtjes in het blok zijn al te zien: volgens een Gallup-opiniepeiling is de helft van de Republikeinen in de VS voor een vredesakkoord waarbij Kyiv bezet gebied moet afstaan.
Zeker als Trump komend jaar de Amerikaanse presidentsverkiezingen wint, dreigt Oekraïne in de kou komen te staan. Trump gaat er prat op dat hij het conflict ‘binnen 24 uur’ kan ‘oplossen’, vermoedelijk door Oekraïne onder druk te zetten territoriale concessies te doen.
Onderhandelen op die basis zou niet alleen voor Zelensky, maar ook voor iedere andere Oekraïense politicus op politieke zelfmoord neerkomen. De Russische inval en de meedogenloze bombardementen op Oekraïense steden hebben een sterk anti-Russische stemming gewekt onder de bevolking die traditioneel positief tegenover de Russen stond. Ruim 80 procent van de Oekraïners wil doorvechten. Zolang Rusland zich niet volledig uit Oekraïne heeft teruggetrokken, kan er geen vrede zijn, vindt een ruime meerderheid.
Opvallend genoeg lijkt de oorlogsvermoeidheid onder de Russische bevolking een stuk groter te zijn. Volgens de onafhankelijke opiniepeiler Russian Field is nog maar 39 procent van de ondervraagde Russen voor het voortzetten van de oorlog. In het voorjaar van 2022 was dat nog 55 procent. Liefst 48 procent van de respondenten vindt dat het tijd is voor vredesbesprekingen.
President Poetin verkondigde op zijn persconferentie echter dat hij vastbesloten is de oorlog voort te zetten totdat Rusland de begindoelen heeft bereikt: de ‘denazificatie’ en ‘demilitarisatie’ van Oekraïne. In de praktijk komt dat erop neer dat Oekraïne zich volledig moet overgeven, neutraliteit moet beloven en een pro-Russische regering moet aanvaarden.
Ondanks de zelfverzekerde toon die Poetin eerder deze maand op de persconferentie aansloeg, heeft het Kremlin de laatste tijd volgens The New York Times achter de schermen laten doorschemeren dat het bereid is te praten over een staakt-het-vuren. Maar president Zelensky zegt geen enkele bereidheid van Moskou te zien om te praten.
Voor de Oekraïners is er weinig aanleiding om enige fiducie te hebben in het resultaat van onderhandelingen met Moskou. Het staat wel vast dat Rusland de Oekraïense provincies Donetsk, Loehansk, Zaporizjia en Cherson die het vorig jaar inlijfde nooit vrijwillig zal afstaan. Volgens de Russische grondwet mogen de autoriteiten geen gebieden uit handen geven als die eenmaal tot Russisch grondgebied zijn verklaard. Kortom, er is weinig ruimte voor onderhandelen.
Zelfs als Kyiv door de knieën gaat en bereid zou zijn te praten over het afstaan van bezet gebied, is het nog de vraag of territoriale concessies de garantie zullen bieden dat Rusland afziet van verdere gebiedsuitbreiding in de toekomst.
Wat dat betreft hebben de Oekraïners hun lesje geleerd. In ruil voor het besluit van Kyiv om zijn deel van het kernarsenaal van de Sovjet-Unie af te staan, beloofde Rusland in 1994 in het Boedapest-memorandum de grenzen van Oekraïne te respecteren. Twintig jaar later gooide Poetin die afspraak in de prullenbak. Russische commando’s, verkleed als ‘groene mannetjes’, namen de Krim in, terwijl pro-Russische separatisten met militaire steun uit Moskou de ‘volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk uitriepen. Daarmee bleek het nog steeds niet gedaan. Rusland heeft nu bijna eenvijfde van het grondgebied van Oekraïne bezet.
Vooral de Baltische landen hameren erop dat toegeven aan de Russische territoriale eisen de veiligheid van de omringende landen in gevaar kan brengen. Bij de 350ste geboortedag van tsaar Peter de Grote in 2022 liet Poetin weten dat hij het, net als zijn grote voorbeeld, als zijn taak beschouwt ‘van oudsher Russische’ gebieden met het moederland te herenigen.
Die ‘heilige’ missie vormt de kern van de nieuwe staatsideologie die in de media en het onderwijs wordt uitgedragen. Op de staatstelevisie pleiten Kremlin-propagandisten openlijk voor de inname van de Baltische landen, Moldavië en andere gebieden die ooit bij het tsaristische rijk hoorden.
De vraag is ook of het Kremlin behoefte heeft aan een echte vredesregeling met Kyiv. De afgelopen anderhalf jaar zijn de oorlogssfeer en antiwesterse paranoia die Poetin in eigen land heeft geschapen een essentieel onderdeel geworden van zijn monopolie op de macht. De oorlog is een lakmoesproef geworden waarmee Poetin iedere binnenlandse oppositie tegen zijn bewind kan uitschakelen.
Poetin ziet een staakt-het-vuren niet als een opstapje naar een vredesregeling, maar louter als een middel om het conflict te bevriezen, zoals Moskou ook heeft gedaan bij de afvallige regio’s Zuid-Ossetië en Abchazië in Georgië en de regio Transnistrië in Moldavië. Daarbij is het essentieel dat er geen vredesakkoord komt: zolang het conflict blijft sudderen is de kans uiterst klein dat Georgië, Moldavië of Oekraïne tot de Navo wordt toegelaten.
Kennelijk hoopt het Kremlin ook het conflict in Oekraïne tijdelijk te bevriezen. Dat zou Rusland de tijd geven de verdediging van de ingenomen gebieden verder te versterken, terwijl het de handen vrijhoudt voor een nieuw offensief. Die tactiek paste Moskou al toe na inname van Donetsk en Loehansk in 2014. De strijd kwam jarenlang grotendeels stil te liggen door de Minsk-akkoorden, totdat Poetin het tijd vond voor een poging heel Oekraïne te onderwerpen.
Het staat wel vast dat Kyiv zich dit keer niet zal laten verleiden tot een staakt-het vuren, zeker niet nu de kans bestaat dat Trump volgend jaar weer in het Witte Huis komt. Dan wordt het veel makkelijker voor Poetin om zijn wil op te leggen aan Oekraïne, of het nu aan de onderhandelingstafel of op het slagveld is.
Om de westerse bondgenoten te laten zien dat het veel te vroeg is om de hoop op te geven, voerde Oekraïne afgelopen weekeinde een spectaculaire raketaanval uit op de Krim, waarbij een Russisch oorlogsschip vol munitie en drones werd vernietigd. Het was een signaal dat de oorlog die volgens Moskou maar enkele dagen zou duren, ook in het nieuwe jaar doorgaat.
Source: Volkskrant