Zuur, hypocriet, drammerig: links lijkt onder een deel van de bevolking verworden tot scheldwoord. Maar waar komt die afkeer vandaan, terwijl de politieke macht van progressieve partijen zo beperkt is? ‘Als links werkelijk het bewustzijn zou bepalen, dan doen ze toch iets goed verkeerd.’
Paul Slettenhaar, lokale rechtsbuiten van de VVD, keek laatst op televisie naar het debat waarin de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer werd gekozen. Hij zag hoe de PVV’er Martin Bosma won, hoe de rechterkant van de zaal applaudisseerde en hoe daarna de camera werd gericht op het vak van GroenLinks-PvdA.
Daar gingen de handen niet op elkaar.
Kamerleden als Jesse Klaver, Kati Piri en verliezend kandidaat-voorzitter Tom van der Lee staarden voor zich uit, zwijgend, de lippen in een dunne, rechte streep.
‘Dáárom’, zegt Slettenhaar, ‘hebben mensen een hekel aan links.’
Kan hij zich voorstellen dat deze mensen oprecht bezorgd zijn over de dominantie van radicaal rechts? ‘Zeker. Maar dan kun je toch wel een applausje geven?’
Over de auteur
Loes Reijmer is verslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over migratie, asiel en polarisatie.
De stormachtige, klinkende overwinning van de PVV was hét verhaal van deze Tweede Kamerverkiezingen. Maar er is, terugblikkend, nog een verhaal dat 2023 kenmerkte: de afkeer van links lijkt groter dan ooit.
Deels gaat het hier om communicerende vaten. Uit het Nationaal Kiezersonderzoek blijkt dat veel mensen in de laatste week naar de PVV overstapten om te voorkomen dat links en in het bijzonder Frans Timmermans het grootst werden.
In de nieuwe Tweede Kamer zit het links-progressieve blok in de verdrukking. Slechts 44 zetels zijn onder die noemer te scharen – en dan moet je zo welwillend zijn om het cultureel progressieve, maar economisch rechtse D66 erbij te rekenen. Timmermans zit in het uiterst linkse bankje, waar voorheen Lilian Marijnissen zat.
En dan is er ook nog zoiets als de maatschappelijke gevoelstemperatuur. Op sociale media valt het woord links zelden in combinatie met een loftuiting. Het gaat daar over ‘zuur links’, ‘hypocriet links’, ‘ziek links’.
Tijdens de verkiezingscampagne gingen nepfoto’s van ‘Frenske’ het internet over, beelden waarop de GroenLinks-PvdA-leider zich tegoed zou doen aan een rijkelijk buffet in een vliegtuig, of op een terras in Málaga. Kijk hem hoog uittorenen boven het klootjesvolk, was de boodschap. Dat de beelden door AI gemaakt waren, maakte niet uit. Het had immers waar kúnnen zijn, concludeerden zijn critici.
‘Links is verworden tot scheldwoord’, zeiden de wetenschappelijk directeuren van GroenLinks en PvdA in de Willem Drees-lezing die ze onlangs hielden. Links is ‘radioactief besmet geraakt’, in de woorden van NRC-columnist Floor Rusman. Het woord is geen kwalificatie meer, maar een diskwalificatie.
Op de uitslagenavond van de VVD in de Haagse Fokker Terminal was dat sentiment goed merkbaar. Er klonk gejuich toen bij de eerste exitpoll bleek dat BIJ1 uit de Tweede Kamer zou verdwijnen. Hetzelfde gebeurde toen de Partij voor de Dieren bij de tweede exitpoll een zeteltje verloor ten opzichte van de eerste.
In de zaal kon je veelvuldig horen dat er nu echt een rechts kabinet moet komen. Dat een samenwerking met de radicaal-rechtse PVV absoluut te verkiezen is boven die met GroenLinks-PvdA. ‘Alles is beter dan Timmermans’, zei Slettenhaar, die op de uitslagenavond ook met de Volkskrant sprak.
Een maand later reageert hij enthousiast op de uitnodiging om nog eens verder te praten over de aversie jegens links. De 55-jarige VVD’er was jarenlang actief in de Amsterdamse gemeentepolitiek en is nu wethouder in Castricum, onder meer met de portefeuilles wonen en bouwen. In die hoedanigheid wil hij niet geïnterviewd worden, omdat hij lokaal goed met progressieve partijen samenwerkt. Hij spreekt als vicevoorzitter van het platform Klassiek Liberaal, een groep van ongeveer tweehonderd VVD’ers die vinden dat hun partij verder naar rechts moet.
‘Afkeer is een groot woord’, zegt Slettenhaar in een brasserie in de buurt van het Amsterdamse Bos, wachtend op een avocadosalade. ‘Ik heb respect voor oprecht linkse mensen. Types als Hans Spekman of wijlen Eberhard van der Laan.’
‘Problemen heb ik met degenen die altijd gelijk willen krijgen. Die drammen.’
Moeiteloos somt hij een patchwork aan irritaties op. De solidariteitsdemonstraties voor de Palestijnen op treinstations, door Slettenhaar ‘Hamas-acties’ genoemd, omdat er ‘From the river to the sea’ geroepen wordt. Extinction Rebellion op de A12. ‘Stel dat je met je bestelbus naar een klant in Den Haag moet en dan wordt opgehouden door die jongens en meisjes die het goed hebben.’
Zelf vindt hij Zwarte Piet ‘een non-issue’, hij vindt het prima dat er nu regenboogpieten zijn. ‘Maar dan wordt er nóg gedemonstreerd.’ In de ogen van de VVD’er is het niet zijn partij die de kabinetsonderhandelingen over asiel en migratie opblies, maar de ChristenUnie en D66. Partijen die ‘destructief onderhandelen’.
De overkoepelende factor? ‘De morele verhevenheid. Alles gaat maar één kant op. Het is én, én, én. En er is geen tegenmacht.’
Dat mag een opmerkelijke conclusie zijn uit de mond van iemand die lid is van de partij die al dertien jaar de scepter zwaait. Al helemaal als je de belabberde politieke staat van links in ogenschouw neemt. In de acht kabinetten die Nederland sinds 2002 heeft gehad, speelde de PvdA slechts twee keer een rol. VVD en CDA stonden daarentegen zeven keer op het bordes.
Toch is het voor Slettenhaar volstrekt logisch. ‘Neem de asieldwangwet’, zegt hij over de Spreidingswet die asielzoekers eerlijker over Nederland moet verdelen. ‘Die had natuurlijk controversieel verklaard moeten worden na de verkiezingen. Nu zie je dat de burgemeesters, de commissarissen van de koning, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten het allemaal voor die wet blijven opnemen. Alles rechts van de VVD is jarenlang uitgesloten geweest van de macht. Dan krijg je dit soort bestuurlijk moralisme.’
Links stelt in politieke zin weinig voor, erkent Slettenhaar. ‘Maar wel in de instituties. Zo voelen mensen dat.’
Het idee dat een progressieve elite de dienst uitmaakt, is allerminst nieuw, zegt Merijn Oudenampsen (44). De socioloog en politicoloog, zelf uitgesproken links, promoveerde in 2018 op het gedachtegoed achter de Fortuyn-revolte. Vorig jaar publiceerde hij samen met Bram Mellink het boek Neoliberalisme, dat in de Volkskrant vijf sterren kreeg.
In zijn proefschrift haalt Oudenampsen een essay aan van Hendrik Jan Schoo, de columnist en hoofdredacteur van Elsevier die in 2007 overleed en nog elk jaar wordt geëerd met de HJ Schoo-lezing, uitgesproken door een prominent politicus.
‘Babyboomers, nu aan weerszijden van de vijftig, voeren al zo’n vijfentwintig jaar het bewind in Nederland’, schreef Schoo in 1995. ‘Niet economisch (het bedrijfsleven heeft andere meesters) of politiek in strikte zin. Nee, hun gedachtegoed zet de toon in de ‘bewustzijnsindustrie’: bestuur en beleid, onderwijs en cultuur, wetenschap en media. Zij hebben de macht over het geschreven en gesproken woord, formuleren ideeën, bepalen wat kwesties zijn, definiëren de werkelijkheid.’
Oudenampsen noemt het essay ‘een van de eerste intellectuele proeven van een idee dat zeer populair werd tijdens de Fortuyn-opstand: de notie van een ‘linkse elite’, afgeschilderd als een dominante invloed op de Nederlandse samenleving sinds de jaren zestig’.
‘De jaren negentig stonden in het teken van grote, economische veranderingen’, zegt de socioloog. ‘De globalisering kwam in een stroomversnelling terecht. Door industrialisering was er massawerkloosheid, vooral onder migranten. Het ongenoegen daarover werd sterk cultureel geadresseerd. De linkse elite, die bestond uit de protestgeneratie van ’68, zou de deuren hebben opengezet voor immigranten.’
Daar klopt weinig van, benadrukt hij. ‘Vooral het bedrijfsleven was geïnteresseerd in arbeidsmigratie in de jaren zestig, terwijl links juist afhoudend was omdat het de macht van arbeiders brak.’
VVD-fractieleider Frits Bolkestein maakte in de Paarse jaren naam met kritiek op de multiculturele samenleving. ‘Die bezag hij door de bril van de clash of civilizations, een beschavingsconflict tussen het Westen en de islam. Doordat de progressieve elites cultuurrelativisten zouden zijn, konden zij Nederland niet verdedigen.’
Deze visie, in de woorden van Oudenampsen ‘de linkse elite als een soort verraders’, werd verder verscherpt door Pim Fortuyn en Geert Wilders. Die laatste sprak in 2011, toen hij het kabinet-Rutte I gedoogde, van ‘de multiculturalistische elites die een totale oorlog tegen hun bevolkingen uitvechten’.
Hoe verhoudt het idee van de dominante ‘linkse elite’ zich tot het gebrek aan politieke macht? ‘Dat is precies waarom de theorie zo behulpzaam is’, antwoordt hij. ‘Zelfs als rechtse partijen aan de macht zijn, ligt het uiteindelijk toch aan links in de instituties. Het is een handige manier om verantwoordelijkheid voor het eigen beleid af te schuiven.’
Natuurlijk zit er ergens een kern van waarheid in, zegt de socioloog. De economische elite is wat rechtser van signatuur, de culturele elite wat linkser. ‘De macht van die linksige culturele elite wordt echter schromelijk overdreven. Als links werkelijk het bewustzijn zou bepalen, dan doen ze toch iets goed verkeerd, gezien de electorale neergang.’
Bij een van die instituties, de media, werd lang voetstoots aangenomen dat het linkse denken dominant was. De Vara verzorgde vijftien jaar de belangrijkste dagelijkse talkshows, zowel De Wereld Draait Door om 19.00 uur als Pauw & Witteman (later alleen Pauw) op de late avond. In 2008 verzuchtte Henk Hagoort, destijds bestuursvoorzitter, dat de publieke omroep ‘drie keer de Volkskrant’ was.
Dat is inmiddels wel veranderd. De dagelijkse talkshow Op1 werd het afgelopen jaar gemaakt door EO, WNL en Max, omroepen met een rechtse of conservatieve signatuur. WNL verzorgt ook de ochtendprogrammering en zendt WNL op Zondag uit, ‘een rechts georiënteerd opinieprogramma’. Wouter de Winther, politiek commentator van De Telegraaf, is een van de meest gevraagde Haagse duiders, zowel bij de publieke omroep als op commerciële zenders.
‘Drie keer de Volkskrant is drie keer De Telegraaf geworden’, zei een anonieme omroepredacteur onlangs in de Volkskrant.
Volgens socioloog Oudenampsen is het beeld van de linkse media altijd overtrokken geweest. ‘Elsevier is het meest gelezen opinieweekblad, het AD en De Telegraaf zijn de kranten met de grootste oplage. Als die laatste een campagne opzet, heeft dat enorme invloed op de politiek. Het is echt een machtig medium.’
‘Zelfs voor progressieve mensen klinkt het logisch dat er sprake is van linkse dominantie, omdat zij dat rechtse opinielandschap niet in beeld hebben. Ze hebben alleen oog voor de kwaliteitskranten.’
VVD’er Slettenhaar vindt juist dat de media na de dood van Pim Fortuyn ‘veel politiek correcter’ zijn geworden. ‘Steeds weer items over het klimaat bij de NOS’, licht hij toe. ‘Of denk aan de term ‘blank’ die is ingeruild voor ‘wit’. Dat is in ongeveer een jaar gebeurd. Activisme, overgenomen door de media.’
Het verbaast Slettenhaar niet dat Vandaag Inside, het dagelijkse babbelprogramma van Johan Derksen, René van der Gijp en Wilfred Genee op SBS6, de best bekeken talkshow is. ‘Een van de weinige programma’s die niet politiek correct zijn.’
In het boek Why We’re Polarized beschrijft New York Times-journalist en podcastmaker Ezra Klein de ontwikkeling die politieke berichtgeving in de afgelopen decennia heeft doorgemaakt. Vóór de komst van het internet en sociale media, was die er vooral op gericht weinig mensen voor het hoofd te stoten. Er moest een groot, divers publiek bediend worden en daarom was de berichtgeving zo neutraal mogelijk.
Om kijkers en lezers toch voldoende te interesseren, namen journalisten hun toevlucht tot horse race journalism, politiek als wedstrijd, sterk gericht op winnaars en verliezers.
‘Het wordt als partijdig gezien als je zegt dat een partij betere plannen heeft voor de gezondheidszorg’, schrijft Klein. ‘Maar het wordt niet partijdig gevonden als je zegt dat een politicus een betere campagne heeft gevoerd dan de ander.’
Dit type politieke journalistiek is nog steeds dominant in Nederland, in kranten, het journaal en bij Haagse duiders. Toch is er ook een andere ontwikkeling zichtbaar, een die de Amerikaan toeschrijft aan de centrifugale krachten van het internet.
De digitalisering heeft meer keuzevrijheid gebracht dan ooit. Media moeten nieuwsconsumenten verleiden te klikken en artikelen te delen op sociale media. Het beste middel daartoe is ophef, verontwaardiging, woede.
‘Die woede,’ schrijft Klein, ‘is sterk verbonden met identiteit. We worden woedend als leden van andere groepen onze groep en waarden bedreigen. Gepolariseerde media benadrukken daarom niet de overeenkomsten, maar gebruiken de verschillen als wapen. Ze focussen niet op het beste van de andere kant, maar op het slechtste.’
Lezers en kijkers kunnen tegenwoordig precies het medium kiezen dat ze vinden passen bij hun identiteit. En die identiteit wordt vervolgens bevestigd en versterkt door de berichtgeving van hun geliefde medium. Vaak in de vorm van ‘kijk eens wat voor belachelijks deze persoon heeft gedaan aan wie we sowieso al een hekel hebben’.
Ziedaar het succes van Vandaag Inside, de stamtafel waar het vrijwel alleen gaat over de stomme dingen die stomme mensen in de ogen van de mannen doen. De talkshow trekt dagelijks meer dan een miljoen kijkers en Derksen, Genee en Van der Gijp verdienen, zo meldde het AD, meer dan een miljoen per jaar, maar toch manoeuvreren de mannen zich in de rol van underdog. Ze verkopen de grootste concertzaal van Nederland bijna uit en beloven daar onder luid applaus dapper te strijden ‘tegen die kutwijven van de wokegeneratie’ – de linkse elite 2.0.
Nu kunnen dat natuurlijk oprechte zorgen zijn. Maar de status quo die zich vermomt als Calimero is ook een verdienmodel. De mannen hebben er belang bij om hun eigen positie te minimaliseren en de bedreiging van hun wereldbeeld te overdrijven. Zo werkt het nu eenmaal, in een gepolariseerd medialandschap.
De invloed van Vandaag Inside reikt verder dan de dagelijkse uitzending om half tien. Het programma is ook goed vertegenwoordigd op internet, waar de hoogtepunten veelvuldig worden gedeeld en nieuwssites stukjes tikken over het ophefje van de avond.
Het moment waarop Wilders tijdens het SBS6-verkiezingsdebat tegen Timmermans zegt ‘dat hij kan wachten tot hij een ons weegt – en dat zal wel even duren’ behoort op de socialemedia-accounts van Vandaag Inside tot de best bekeken beelden van het jaar. Waar de meeste fragmenten 100- tot 300 duizend keer worden gezien, heeft deze op Instagram 1,2 miljoen views.
De AI-beelden van de copieus dinerende Frans Timmermans passen eveneens naadloos in het gecultiveerde vijandbeeld. De maker wenst anoniem te blijven, laat hij via X weten aan de Volkskrant. In een korte toelichting noemt hij zichzelf ‘een simpele, hardwerkende Nederlandse burger met een voorliefde voor creative design’. Hij schrijft dat hij kritisch is ‘over maatschappij en politiek’. ‘Ditmaal was Frans aan de beurt en aan de reactie van twitterland te merken, raakt de AI-tekening een sentiment dat velen met mij delen.’
De GroenLinks-PvdA-leider bleek tijdens de verkiezingscampagne een ideaal symbool van de afkeer jegens links. Daarbij valt op dat marginale spelers op de uiterste flanken ook meer mainstreammedia wisten te beïnvloeden.
De radicaal-rechtse, ultra-conservatieve katholieken van Cultuur onder Vuur (‘tegen socialisme, islamisering en klimaatdwang’) brachten een paar weken voor de verkiezingen het Zwartboek Frans Timmermans uit. In de brochure zou ‘de volledige omvang van zijn machtsmanipulaties’ worden onthuld.
Cultuur onder Vuur, onderdeel van Civitas Christiana, heeft een groeiend maar beperkt bereik. Het boekje kreeg een veel groter publiek dankzij promotie op GeenStijl, waar het werd aangeprezen als ‘goed nieuws voor de Frenske-watchers’, zonder daarbij de opvallende afzender te vermelden.
Daar hield de invloed van de radicaal-rechtse katholieken niet op. ‘Vandaag Inside én Ongehoord Nieuws gebruikten ons zwartboek om kritische vragen af te vuren op Timmermans, in de beslissende week voor de verkiezingen’, jubelde de organisatie onlangs op de site onder het kopje ‘Wat een jaar! De successen van Cultuur onder Vuur in 2023’.
Een van onthullingen was dat de GroenLinks-PvdA-leider in Maastricht een huis had gekocht met energielabel E, terwijl hij ‘geestdriftige betogen over energiebesparing houdt’. Hij woonde er net, luidde het verweer van Timmermans, binnenkort zouden er zonnepanelen en een warmtepomp komen.
‘Dit riekt naar salonsocialisme’, concludeerde een verslaggever van Ongehoord Nieuws.
In Timmermans komt veel samen, schetst socioloog Merijn Oudenampsen. ‘In radicaal-rechtse kringen is er een afkeer van de EU, die gezien wordt als een vreemde macht die ons tot van alles dwingt. Daarnaast is er de populistische kritiek op klimaatbeleid, waarbij het beeld is dat er een elite is die het goed voor zichzelf regelt, maar anderen de maat neemt en een poot uitdraait.’
Paul Slettenhaar heeft niets tegen GroenLinks-PvdA-leider, zegt hij in de Amsterdamse brasserie. Sterker nog, hij was eigenlijk wel onder de indruk van Timmermans’ eerste optredens in de nieuwe Tweede Kamer. De uitspraak die hij deed op de uitslagenavond, ‘alles is beter dan Timmermans’, sloeg vooral op de vorming van een nieuw kabinet. Hij gruwelt van de gedachte dat de VVD nog eens compromissen moet sluiten met progressieve partijen.
Hij ziet uit naar het rechtste kabinet ooit. ‘De onderhandelende partijen hebben de verantwoordelijkheid om dat gedegen neer te zetten, maar de mensen die het er hartgrondig mee oneens zijn, hebben óók de verantwoordelijkheid om de democratische uitkomst te respecteren. ‘
Wat dat betekent, concreet? ‘Oppositie voeren, maar zonder gedram.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden