In 2023 vond op veel gebieden een verschuiving van de machtsverhoudingen plaats. Het Volkskrant-commentaar bespreekt aan het einde van het jaar de belangrijkste veranderingen. Vandaag deel 5: de verkiezingen.
‘Ik voel mij niet meer thuis in eigen land’, was een veelgehoorde uitspraak van kiezers van Pim Fortuyn en andere populistische leiders. Met de Kamerverkiezingen van 2023 is het beeld gekanteld: sindsdien voelen veel linkse Nederlanders zich niet meer thuis in een land waar radicaal-rechts zo’n grote overwinning heeft kunnen behalen.
Racisme en xenofobie speelden ongetwijfeld een rol in de zege van Geert Wilders. Evenzeer koesterde een deel van zijn achterban gerechtvaardigde grieven, bijvoorbeeld over een gebrek aan woonruimte. Maar minstens even belangrijk is een veel abstracter verschijnsel: een botsing van wereldbeelden.
Grofweg voelen de aanhangers van gevestigde partijen zich thuis in een open, kosmopolitische, individualistische en snel veranderende samenleving. Veel kiezers van de PVV, maar ook van NSC en BBB, vinden echter dat Nederland te snel verandert, dat er te veel immigranten zijn, dat een duur klimaatbeleid wordt opgedrongen, dat tradities verloren gaan door globalisering, dat gemeenschapszin afbrokkelt door een cultuur van individueel succes die de winnaars in de steden bevoordeelt.
In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.
De aanhangers van de open samenleving zijn overwegend stedelijk en theoretisch opgeleid, het cultureel conservatisme is populair op het platteland en onder praktisch opgeleiden. Ooit werden deze groepen verenigd door de christendemocratie of de sociaaldemocratie. Maar in de gefragmenteerde samenleving van nu hebben ze hun eigen leefwereld, hun eigen media, hun eigen partijen, hun eigen stijl van politiek bedrijven, veel rauwer dan bij de middenpartijen.
De opmars van de PVV kan dan ook worden gezien als een voltooiing van de ontzuiling: een partij die praktisch opgeleiden aanspreekt en zich niets aantrekt van wat een maatschappelijke bovenlaag belangrijk vindt. De burger maakt het zelf wel uit.
Het nationalisme van partijen als de PVV is een antwoord op het gevoel van vervreemding dat snelle maatschappelijke veranderingen bij veel mensen oproepen. In een wereld waarin veel traditionele, vooral kerkelijke banden zijn verdwenen, is nationalisme een krachtig bindmiddel. Wij, de goede Nederlanders, tegen de boze buitenwereld.
De opmars van de PVV is het product van langdurige sociale veranderingen. Daarom is het populistisch nationalisme in de hele westerse wereld een kracht die niet snel zal verdwijnen. Het politieke midden kan alleen terugvechten en kiezers winnen voor een open samenleving die burgers beter beschermt dan de afgelopen decennia gebeurde.
Dat is hard nodig, want partijen als de PVV zijn gevaarlijk. Ze hebben lak aan grondrechten, hoe poeslief Wilders zich nu ook opstelt. Ze miskennen het belang van Europese samenwerking in een wereld waarin Europa van alle kanten wordt belaagd. Ze brengen de Europese veiligheid in gevaar door Oekraïne in de steek te laten en het misdadige beleid van Poetin in de kaart te spelen. Er zal veel op het spel staan in 2024.
Source: Volkskrant