‘Je maakt een beerput niet schoon in een wit pak’, zei Poolse viceminister van Cultuur Joanna Scheuring-Wielgus deze week. Tijdens een onlinenieuwsprogramma werd ze scherp ondervraagd over de recente overname van de publieke omroep door de nieuwe regering. Die ontwikkeling gaat als een schokgolf door Polen en is kritisch ontvangen door de rechtsstaatwaakhond het Helsinki Comité. ‘Als je iets schoonmaakt, word je vies’, vervolgde ze. ‘Daarna neem je een douche.’ Of het doel de middelen heiligt? ‘Soms moet je dat zeggen.’
Schoon schip maken bij de publieke omroep is een belangrijke verkiezingsbelofte van de nieuwe premier Donald Tusk, die sprak van een ‘augiasstal’. In de vorige regeringsperiode transformeerde rechts-nationalistische partij PiS de omroep, die behalve zender TVP uit Polskie Radio en persbureau PAP bestaat, tot haar eigen spreekbuis. Maar het resolute tegenoffensief werpt vragen op. Gaat de pro-democratische nieuwe regering niet haar boekje te buiten?
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Tijdens de Kerst werden de Polen dagelijks met een nieuwe plotwending geconfronteerd. De cultuurminister ontsloeg de omroepbazen en stelde nieuwe aan, parlementariërs van PiS bezetten als tegenreactie het hoofdkwartier van TVP. De nationale mediaraad, een verlengstuk van de vorige regering, benoemde vervolgens zelf omroepbazen, wat tot grote verwarring leidde.
President Duda, gelieerd aan PiS, beklaagde zich over anarchie en noemde de zet van Tusk ongrondwettelijk. Hij sprak zijn veto uit over een begrotingswet met fondsen voor de publieke omroep. In reactie hierop plaatste de nieuwe minister voor Cultuur de omroep in ‘staat van liquidatie’, oftewel: op weg naar faillissement. Vervolgens stelde hij liquidators aan, die de vrije hand hebben binnen de omroepen – zonder tussenkomst van rechtbanken of raden die nog onder controle staan van PiS.
Over het ontslag van de omroepbazen bestonden juridische twijfels, maar de laatste zet van de minister is legaal, zegt rechtsstaatsdeskundige Krzysztof Izdebski van de Batory-stichting, een denktank. ‘Maar het is natuurlijk een slecht teken dat een cultuurminister zich zo intensief met de publieke omroep bemoeit.’ Wie van buitenaf naar Polen kijkt, krijgt soms de indruk dat Tusk dezelfde zonden begaat als zijn voorgangers, die de publieke omroep van elk regeringskritisch element zuiverden nadat ze in 2015 aan de macht kwamen.
De acties van de nieuwe regering moeten we zien binnen de context van PiS-erfenis, zegt Izdebski. ‘Partijleider Kaczyński heeft de machtsoverdracht opzettelijk bemoeilijkt met juridische hindernissen waar de nieuwe regering omheen moet sluipen.’ In een persconferentie zei Tusk over de omroepchaos dat ‘Kaczyński zo’n juridische bende heeft achtergelaten, dat iedereen de wet kan interpreteren zoals hij wil’.
‘Een vorm van legaal geweld’, noemt Izdebski het uitkleden van de rechtsstaat door PiS. ‘We hebben een rechtsstaat die op papier klopt, maar in werkelijkheid leiden alle wegen naar Kaczyński.’ Wojciech Przybylski, voorzitter van denktank Res Publica, noemt het een ‘rommelige start’, maar ‘er is eigenlijk geen goede manier om te beginnen’ met het herstel van de Poolse rechtsstaat. De omroep is een belangrijke eerste stap. ‘Je haalt de zuurstof uit een instituut dat de publieke sfeer vergiftigt.’
TVP was geen BBC of NOS, in tegenstelling tot wat demonstrerende PiS-politici bij hoog en laag beweren nu ze plots de barricaden opgaan voor democratie en vrije media. ‘Interessant genoeg kopieert PiS de taal van haar eigen critici’, zegt Anna Wójcik, universitair docent rechten aan de Poolse Wetenschapsacademie. Afgelopen jaren was TVP een ‘vehikel voor polarisatie’ dat hetzes orkestreerde tegen regeringscritici en groepen als lhbti’ers en vluchtelingen. ‘Ze wakkerde haat en paranoia aan.’ Oud-journalisten en huidige medewerkers van TVP schreven deze week in een open brief dat de berichtgeving ‘een Goebbelsiaans niveau’ had.
De resolute aanpak van de regering leidt tot opluchting, hoewel Wójcik er ook een ‘ongemakkelijk gevoel’ aan overhoudt. ‘Ik had het liever op een volledig legale manier gezien.’ Przybylski noemt het een afweging van ‘kosten en baten’. Het juridische pad duurt lang. ‘De nieuwe regering wilde niet wachten, want ondertussen kan de omroep schade aanrichten in de samenleving. Een goed functionerende vierde macht is noodzakelijk.’
Overigens lijkt over de hervormingen enige consensus te bestaan binnen Polen, niet enkel bij de achterban van Tusk, zegt Izdebski van de Batory-stichting. ‘Protesten zijn zeer kleinschalig en zwakken al af.’ Resterende sympathie voor de ‘oude’ omroep verdampt mogelijk nadat een parlementariër van Tusks partij donderdag de salarissen van omroepmanagers bekendmaakte. Zo verdiende een TVP-bons voor zijn omroepwerk tussen april en december dit jaar 187 duizend złoty (43 duizend euro) per maand, een astronomisch bedrag, zeker voor Poolse standaarden. Volgens PiS was dit voor 2015 ook al zo, maar oud-medewerkers spreken dit tegen.
De aanpak van Tusk bij TVP is eerder de uitzondering dan de regel als het om zijn hervormingen gaat, zeggen deskundigen. Het tempo voor het hervormen van het justitieel apparaat is langzamer en behoedzamer, ‘zonder het pad af te snijden’ aldus Przybylski van Res Publica. Komende maanden worden desondanks spannend, voegt Izdebski toe. ‘Het is een strijd die nog nooit is gevoerd. Er zijn geen richtlijnen – geen enkel land in Europa is eerder van een illiberale naar een liberale democratie teruggekeerd.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden