Een wervelwind op poten raast over de Amsterdamse Herengracht. Bessenstruiken, colablikjes maar vooral aangetaste bomen: niets ontsnapt aan het indrukwekkende reukvermogen van Dora. Pas vijftig meter is de 2-jarige herder onderweg of baasje Jan Vinkers heeft al drie punaises moeten prikken: een in elke iep die mogelijk is besmet met de dodelijke dikrandtonderzwam.
Elke keer als het raak is, voltrekt zich hetzelfde amusante schouwspel. Dan legt Dora haar poot op de stam van de boom en begint te krabben. Net zo lang tot Vinkers een punaise uit zijn zak heeft gehaald om de boom voor zijn administratie te markeren. Volgens de gemeente Amsterdam kan Dora met haar neus levens redden, al is de loeisterke hond vooral geïnteresseerd in de bal die Vinkers uit zijn zak haalt als ze een potentieel aangetaste iep heeft opgemerkt.
Toch valt niet uit te sluiten dat Dora, een Hollands-Duitse herder, inderdaad omwonenden behoedt voor vallend onheil. Bij elke storm waaien bomen om in de hoofdstad – op auto’s, huizen en soms ook op mensen. Storm Poly kostte in de zomer van 2023 vijfhonderd bomen het leven, begin 2022 lagen er na Eunice zeshonderd plat volgens Marina van Hameren, bomenexpert bij de gemeente Amsterdam. Samen eisten Poly en Eunice in heel Nederland vijf mensenlevens, alle vijf door vallende bomen.
Met behulp van Dora’s gesnuffel probeert Amsterdam beter te kunnen beoordelen welke bomen ziek zijn en dus een grotere kans hebben om te vallen. De gemeente selecteerde voor de proef duizend iepen, vooral in de buurt van woonboten. Amsterdam telt als mondiale iepenhoofdstad 75 duizend iepen, waarvan 30- tot 35 duizend geregistreerd en in beheer van de gemeente.
Een boom blijkt meestal pas verzwakt als het al te laat is. Een gemeentelijke werkgroep onderzoekt nu wat er mis was met de bomen die knakten tijdens Poly en Eunice, maar ongetwijfeld was de dikrandtonderzwam een van de boosdoeners.
Ook in de fameuze Anne Frankboom woekerde de zwam. Jarenlang, tot de witte paardenkastanje in 2010 neerzeeg. Sommige omwonenden waren woedend, weet Henk Werner nog. Hij is van het bedrijf Pius Floris, dat de Amsterdamse bomenpopulatie verzorgt. ‘Maar er zat geen levend weefsel meer in die boom.’
Anders dan veel andere zwammen, die stoffen opnemen uit dood materiaal, is de dikrandtonderzwam parasitair: hij tast dus ook levend weefsel aan. Werner spreekt van een ‘kwaadaardig gezwel’. Is de schimmel eenmaal binnen, dan sterft de boom vanzelf. Soms gebeurt dat doordat kabelleggers de wortels beschadigen als ze ruimte proberen te maken voor een kabel of leiding. Daarom zou de gemeente elke boom apart moeten vermelden in het bestemmingsplan, vindt Werner. ‘Dan zijn ze tenminste beschermd.’
Van Hameren benadrukt het belang van boomeffectanalyses ook bij haar collega’s van de gemeente. ‘Wat betekent het voor de bomen als je ergens gaat bouwen? Als ergens een kabel wordt gelegd, vind ik eigenlijk dat er iemand van de gemeente bij moet staan. Maar probeer maar eens grip te krijgen op alle partijen die door heel de stad de grond openbreken.’
Dat er elk jaar iepen, beuken en paardenkastanjes sneuvelen, is inherent aan het leven van een boom in de stad, zegt Werner. ‘Als het zonnetje schijnt en een boom kan water met zestien chemische elementen opnemen en naar boven transporteren, kan hij oneindig blijven leven. Het zijn de externe factoren die zijn leeftijd bepalen.’
De wandeling die hij acht jaar geleden door het centrum van Amsterdam maakte, verklaart waarom herder Dora nu diep geconcentreerd aan bomen op de grachten loopt te ruiken. Twee iepen op de Prinsengracht trokken zijn aandacht: de ene kerngezond en donkergroen, de andere zorgwekkend lichtgeel. Werner snapte het niet. Hoe konden twee even oude bomen, op dezelfde plek en op dezelfde ondergrond, er zo verschillend aan toe zijn?
Ga het maar uitzoeken, antwoordde de gemeente. Zo kwam er een team van Italianen over om lucht bij aangetaste bomen op te zuigen en thuis door een gaschromatograaf te halen. Werner: ‘Maar dat was veel te omslachtig en te duur.’ Hij dacht daarom aan de drugs- en explosievenhonden van de politie. Kon er geen hond worden opgeleid die de dikrandtonderzwam in de bomen zou kunnen ruiken?
In Heerlen, waar de politiehonden worden getraind, zagen ze kansen. Bioloog Adee Schoon, een autoriteit op het gebied van speurhonden, stond in voor de wetenschappelijke validatie, een voorwaarde van de gemeente Den Haag om ook mee te doen met de proef. Werner: ‘Ik heb ook nog even aan een varkentje gedacht, dat leek me ook wel leuk in het centrum van Amsterdam. Totdat iemand me zei dat je een hond veel beter kunt africhten.’
In de paar weken dat ze nu bezig is, heeft Dora de wind eronder. Ze werkt met gemak zeventig bomen per dag af, en dat zijn niet alleen de geselecteerde iepen. Ook alle andere bomen die in de buurt staan, neemt ze mee. Meer bomen zou fysiek gezien geen probleem voor haar zijn, maar dan zou ze slordig kunnen worden en er een voorbijlopen. ‘Het is een heel temperamentvol hondje’, zegt baasje Jan Vinkers. ‘Maar als je haar even in de auto zet, is ze zo weer opgeladen.’
Na haar training met monsters van de dikrandtonderzwam ligt Dora’s toekomst vast. Een hond kan maar één stof tegelijk ruiken, zegt Vinkers. Explosieven snuffelen zit er daarom voor haar niet meer in. ‘Als een geur eenmaal in die kop zit, krijg je die er nooit meer uit.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden