Uit straatboekenkastjes in de Benelux haalt Arjen Fortuin steeds een boek, bespreekt het, en geeft het door. Vandaag een herinneringenboek.
Op een steenworp afstand van de Kapel Onze-Lieve-Vrouw Termuren waar Ondine, de heldin uit Louis Paul Boons klassieker De kapellekensbaan het offerblok openbrak, kan de hongerige literatuurliefhebber zonder geweld bij de schatten van minibieb De Lezende Kip in het Vlaamse Erembodegem. Hoewel we ons in het hart van Boonland bevinden, ontbreekt het werk van Aalsts grootste zoon in het kastje. Wel staat Los van de wereld (2006) van Hella de Jonge er, dat getuige stempels voorin eerder om de hoek onderdak vond in het boekenkastje aan de Alfons van de Maelestraat. Daarvoor lag het in de Openbare Bibliotheek in Lede, juist aan de andere kant van Aalst.
Het herinneringenboek van De Jonge (1949) is er een voor de donkere dagen. Dadelijk steekt er een ijselijke wind op in de toon waarop De Jonges zus per telefoon vertelt dat hun moeder in coma in het ziekenhuis ligt: „Je moeder is dood en ook weer niet. Het is maar een mededeling.” Tien pagina’s verder hoort De Jonge dezelfde zus in haar begrafenistoespraak zeggen: „Je hebt je moeder vermoord.” Dat leidt haar terug naar het moment waarop haar vader, de tekstschrijver Eli Asser (1922-2019), haar als kind hard tegen de rand van een radiator sloeg omdat zij weigerde te eten. „‘Je hebt mijn zusje vermoord, je hebt mijn zusje vermoord’, gilde hij.”
Zo staan we tot aan onze lippen in de ellende van de tweede generatie. Eli en Eva Asser-Croiset overleefden de bezetting in de onderduik, maar vrijwel hun hele familie werd vermoord. „Wij waren de kinderen die alles goed moesten maken”, parafraseert De Jonge Ischa Meijer, een man die ook opgroeide in de gekte van door de oorlog onherstelbaar beschadigde ouders. De kwetsuren die de Assers opliepen maakten het onmogelijk om warmte te tonen aan hun eigen kinderen, of in elk geval aan Hella. In haar boek rijgt ze de ouderlijke liefdeloosheden aaneen. Als ze tegen haar ouders aan wil kruipen op de bank, wordt ze naar haar kamer gestuurd. „Eten aangeven door een doorgeefluik was al bij voorbaat een drama. Als er niet iemand op tijd klaarstond om de hete, zware schaal aan te pakken kwam er een schreeuwend hoofd door het luik. Drama.” Als ze zich op vakantie een gat in haar hoofd valt (geduwd door haar zus, herinnert ze zich), is men woedend: „Moesten ze door mijn schuld naar de dokter.” Na terugkeer op de camping wordt Hella opgesloten in de tent. Er is ook veel ongeluk dat niet, of niet alleen, aan het trauma van de ouders toe te schrijven is: een reeks fysieke aandoeningen en ongelukken, een ernstige eetstoornis, de dood van De Jonges zoon Jork, enkele maanden na zijn geboorte. Wat er ook voorvalt, alles bevestigt de kilte tussen De Jonge en haar ouders.
Na verschijnen is Los van de wereld bekritiseerd omdat De Jonge niet echt boven haar materie uitstijgt. Later was er een conflict over een documentaire die ze maakte en een daarop volgende tegendocumentaire van haar zus, waarin die De Jonges beeld van de gebeurtenissen betwist. Ongetwijfeld zijn van veel verhalen in het boek ook andere versies te vertellen. Maar uiteindelijk zit de kracht van Los van de wereld er juist in dat de wanhoop en onmacht van twee generaties oorlogsslachtoffers je niet worden uitgelegd, maar dat je erin wordt ondergedompeld. Daar kun je in gedachten alle nieuwe trauma’s uit de jaaroverzichten van 2023 bij optellen.
Source: NRC