De vergelijking tussen spectaculaire nieuwsfoto’s en kunstwerken van oude meesters gaat vaker mis dan goed. En is, zo beweert Volkskrant-kunstcriticus Wieteke van Zeil, in essentie veelal onzinnig of zelfs problematisch.
Je kon ’m zien aankomen, de lezersbrief in de krant van 27 november. Vanaf het moment dat de foto van Dilan Yesilgöz in de krant stond, omringd door journalisten, vlak na de verkiezingsuitslag, toen ze bekende het VVD-verlies ‘te moeten laten bezinken’. Haar ogen zijwaarts opgeslagen, licht fel op haar gezicht, schaduwen zo strak dat elk gezicht uit de donkere waterspiegel van een bosvijver lijkt op te duiken.
De reikende handen van de journalisten, de verwachtingsvolle blikken. Die ene man die niet betrokken lijkt, maar het beeld uitkijkt, onze kant op, zodat wij als kijker nog meer uitgenodigd worden. Ja, we konden weten dat er iemand zou opstaan en verwoorden wat veel kijkers dachten bij dit beeld: het is nét een schilderij van een oude meester. Schitterend! Wat een toeval!
Spoileralert: dat is het niet. Schitterend is de foto misschien, maar een compliment is de kwalificatie ‘net een schilderij’ niet. Niet voor de fotograaf, de ongeëvenaarde David van Dam, en niet voor wat er is afgebeeld.
‘Net een renaissanceschilderij’, op internet verhashtagd tot #accidentalrenaissance, of de Hollandse versie ‘net een Rembrandt/oude meester’, wordt veel geplakt op spectaculaire nieuwsfoto’s. Vooral foto’s van politiek, grote rampen en sport. Daar waar het menselijk drama hoog is. Vaak zijn het foto’s waarop een hoop mensen te zien zijn in onderling geroezemoes, met een goed contrast tussen licht en schaduw.
‘Accidental renaissance’ is een compliment dat suggereert dat de fotograaf ook maar wat doet en dan, oeps, in één klik een Michelangelo maakt. Dat doet weinig recht aan het geoefende oog van een fotograaf, het jarenlange opbouwen van expertise met de camera, gecombineerd met een ontwikkeld gevoel voor het juiste moment – de reflex als een getrainde spier, die ene seconde van handelen die juist het resultaat is van lange inspanning. Het ‘compliment’ negeert die prestatie.
De kwalificatie ‘toeval’ is helemaal raar, als je erover nadenkt. Alsof fotografen de kunst niet kennen. Zeshonderd jaar lang lieten schilders zien wat werkt, vonden ze uit hoe je de aandacht van een kijker vangt en vasthoudt – met verf. Die bewezen effectieve trucs zijn genesteld in het oog van de professionele fotograaf. ‘Hoe sterker het licht van iets wat verlicht wordt, des te donkerder het beschaduwde lichaam lijkt dat ertegen afsteekt’, schreef Leonardo da Vinci in spiegelschrift in zijn aantekeningen.
Da Vinci wist, ook zonder de psycho- en neurologische wetenschap van nu, dat het oog meer aandacht heeft voor wat in het licht staat, en gaf tips hoe de kijker met kleur en compositie te leiden naar dat wat de schilder wilde.
Schilders keken, bestudeerden, maten, experimenteerden en verbeterden. Ze ontwikkelden de trucs door en door, met dramatisch licht, met beweging en ordening van de figuren onderling, met blikken vol emotie en interactie, met kleur en met composities die je als een gids meenemen naar het belangrijkste – Yesilgöz, in dit geval, haar ogen als Jezus aan het kruis, of een martelaar vol speren in zijn lichaam: overgeleverd, opgeofferd, maar met een vertrouwensvolle blik naar de hemel.
Wat zich dan ook vanzelf opdringt, in veel gevallen: de vergelijking van de inhoud van die schilderijen met het verhaal van de nieuwsfoto. Dilan ís een martelaar, de journalisten zijn de geschokte omstanders. Sommigen zou je zo van Leonardo da Vinci’s tafel van Het laatste avondmaal kunnen plukken. Wat is er gebeurd?! Heeft iemand de Verlosser verraden? Rumoer, de orde kwijt, het drama barst los.
Niet dat dat altijd ergens op slaat, zo’n vergelijking. Meestal niet. Het kan onze interpretatie van een foto nogal de verkeerde kant op sturen. In 2006 zakte voormalig premier Silvio Berlusconi van Italië bij een persconferentie in elkaar, een flauwte, of iets aan z’n hart. Het ging niet geweldig, hij had de verkiezingen verloren. Daar stond hij, achter een tafel, langzaam diagonaal bezwijkend, handje op de rand van de katheder, met naast hem twee van zijn mannen die hem ondersteunden; het had zo een schilderij van de schilder Giovanni Bellini kunnen zijn.
Een razend populair type schilderij, een soort piëta, waarbij de gemartelde Jezus tussen twee getrouwen frontaal getoond wordt. De compositie was hetzelfde, de vergelijking lag voor het oprapen. Maar Silvio de martelaar? Zijn pr-team zal ervan hebben genoten, dat wel.
Het is niet raar dat mensen bij het kijken naar wat zich in het heden afspeelt teruggrijpen naar schilderijen, bewust of onbewust. En niet alleen vanwege de compositie, licht en kleur. Schilders verbeelden immers menselijkheid, in haar essentie. Steeds weer in andere verhalen, maar altijd het al te menselijke gedrag, en de diepe emoties.
Daarom keken mensen ook naar die schilderijen, om iets te herkennen. Voor verdriet: Maria, die haar zoon Jezus verloor. Voor heldhaftigheid: Napoleon, of mythologische veldslagen. Voor liefde: Venus. Voor moederliefde: Maria met Jezus als baby (Rafaëls schilderijen zijn daar de beste voorbeelden van, met die zachte, kussenachtige voetjes van Christus). Voor pijn en leed: Jezus’ lijdensweg. Voor moord: Kaïn en Abel. Enzovoort. Veel meesterwerken zijn een uitgedruppeld residu van de hele menselijke achtbaan aan ervaringen.
De beste voorbeelden uit de Renaissance en Barok zijn archetypen die op elk moment, afhankelijk van wat je meemaakt of ziet gebeuren, actueel kunnen voelen. Daarom voelt het zo raak als de vergelijking bij een nieuwsfoto wordt gemaakt.
Als we iets zien dat ons nu dat ogenblikkelijke gevoel van verdriet, verbijstering, verontwaardiging of juist opluchting geeft, dan wordt zo’n nieuwsfoto als het ware uitgerekt zodra het met een schilderij wordt vergeleken. Kijk, het was altijd al zo. Kijk, we zijn niet alleen. Die resonantie met een kunstwerk waarin de schilder precies heeft gezien en verbeeld wat we nu nog kunnen voelen, kan ons even optillen. Soms zelfs troosten.
In 2018 maakte fotograaf Mustafa Hassona een foto van de zoveelste poging van demonstranten om de Gazablokkade aan zeezijde te doorbreken; in beeld een strijdbare man met een enorme Palestijnse vlag, in een houding die bedacht lijkt door een Griekse beeldhouwer, met ontbloot bovenlijf, de blik op vuur. Binnen enkele momenten werd het dramatische beeld met wapperende vlag vergeleken met een wereldberoemd schilderij over vrijheid: La Liberté guidant le peuple (1830) van Eugène Delacroix.
Geen mythisch of bijbels verhaal, maar de verbeelding van een werkelijke strijd, de Julirevolutie in Frankrijk in 1830, waarbij protestanten een blokkade doorbraken en koning Karel X werd afgezet. Een herdenkingsschilderij dus, met een vrouw als allegorie van de vrijheid voorop, eveneens ontbloot van boven en zwaaiend met de vlag van de Franse Revolutie, de driekleur. Die allegorie mengde naadloos met de Palestijnse protestaanvoerder. Hij wás even de vrijheid.
Heel soms kunnen inhoud en beeldtaal zo raak samenvallen, dat een nieuwsfoto een nieuwe betekenislaag krijgt door de vergelijking met een ‘iconisch’ kunstwerk. Ook als dat geen schilderij is, maar een marmeren beeld.
Toen de trend van ‘accidental renaissance-nieuwsfoto’s’ op internet vat kreeg, rond 2014, werd er teruggegrepen op een indringende foto uit de Champions League van 2008. Chelsea’s Frank Lampard schoot met een penalty zijn club richting finale, een emotioneel moment, zo werd benadrukt, want Lampard had slechts een paar dagen daarvoor zijn moeder verloren. Ze moest nog begraven worden. Zijn vader zat op de tribune.
Hij scoorde, zakte ineen, huilde alsof alles er voor het eerst uitkwam, en werd ondersteund door zijn teamgenoten Ricardo Carvalho en Didier Drogba. Dat moment, van een geknielde, schijnbaar spierloze Lampard, een blik van ontlading en pijn, en die twee mannen, was een volmaakte beeldrijm met een onwaarschijnlijk mooi, nooit afgemaakt beeld van de net gestorven Christus door Michelangelo.
Daarin wordt het lichaam van Jezus ondersteund door omstanders – in het marmer is te zien hoe zwaar een levenloos lichaam is, het vel wordt opgeduwd onder de handen van Maria. Dat wás deze foto van Lampard. Beeld, compositie en het parallelle verhaal van rauwe rouw, zelfs de paradox van de vreugde: alles viel samen in dit ene beeld, dat zo kort duurde dat je het in de registratie van de voetbalwedstrijd niet eens opmerkt. En iedereen leefde mee, precies zoals de bedoeling was bij Michelangelo.
Het zijn uitzonderingen. Inmiddels wemelt het van de memes op internet met foto’s die mensen aan schilderijen doen denken, zijn er Reddit-pagina’s met honderden voorbeelden van ‘per ongelukke’ oude meesterwerken, geschoten in de metro of op het basketbalveld, of in parlementen overal ter wereld. Te pas en te onpas wordt op een foto de ‘gulden snede’ gelegd; een soort spiraalvorm die de ideale, ‘goddelijke’ verhoudingen van een beeld laat zien.
Maar de gulden snede uit de Oudheid, die weer populair werd in de Renaissance, past met een beetje sjoemelen op elke foto waar meer dan drie mensen op staan.
Keer op keer zie je dat fotoredacties en jury’s van fotoprijzen vallen voor de trucs die eeuwen geleden werden beschreven door Leonardo da Vinci, en mensen als Leon Battista Alberti, Samuel van Hoogstraten en Giorgio Vasari, die de theorieën van beeldtaal in kunst op papier zetten. Toen afbeeldingen geformatteerd werden, zogezegd. En, niet te vergeten, toen de werkelijkheid werd gemanipuleerd.
Want geen schilder verbeeldt precies wat hij ziet. En ook fotografie doet dat niet: een nieuwsfoto is per definitie een fragmentarische opname van iets wat plaatsvond, en, zoals schrijver Teju Cole het in zijn fotografiecolumn in The New York Times schreef: ‘De camera kan dat wat zij ziet mooier maken, wreder, milder, donkerder, en al die tijd volhouden dat ze de ongekleurde werkelijkheid registreert.’ Zoals de schrijvers van de rubriek ‘Beeldvormers’ in de Volkskrant wekelijks laten zien.
De vergelijking tussen geïdealiseerde, fictieve afbeeldingen in verf van eeuwen geleden en een beeld dat bedoeld is om mensen te informeren over wat er in de wereld gebeurt, gaat dan ook vaker mis dan goed. En is, in essentie, veelal onzinnig of zelfs problematisch.
‘De relatie tussen wat we zien en wat we weten ligt nooit vast’, zei John Berger. Met zijn televisieserie en boek Ways of Seeing (1972) maakte hij miljoenen mensen bewust van de manier waarop we worden gestuurd in ons kijken; naar kunst, én naar foto’s.
Kijken kan politiek zijn, zei hij, en komt voort uit een in de geschiedenis geconstrueerd proces. We hebben léren kijken, en leren wennen aan een bepaalde beeldtaal. Wat weten we nou werkelijk van een situatie, als we een foto ook al in de mal van oude meesterwerken persen? En waarom zou het nieuwsbeeld daarmee ‘goed’ zijn?
Een van de redenen om te stoppen met het toejuichen van die ‘toevallige’ vergelijkingen is dat de blauwdruk die schilders ons hebben gegeven van wat een goed en overtuigend beeld is, een Europése blauwdruk is. We volgen de kwaliteitscriteria die Italiaanse, Hollandse, Duitse en Franse kunstenaars hebben gecreëerd. En lang niet alle nieuwsbeelden gaan over Frankrijk, Italië of Duitsland. Dat maakt uit.
Het beste kun je dat zien aan een foto die in 2012 World Press Photo van het jaar werd en alom werd bejubeld. In het beeld, gemaakt door fotograaf Samuel Aranda, zie je een vrouw, volledig gesluierd, haar gewonde of dode zoon in haar armen wiegen, haar gezicht naar zijn gezicht, zijn bovenlichaam naakt.
Ge-wel-dig, vond internet. En de jury. Een echte piëta! Maria die treurt om haar dode zoon Jezus, die naakt op haar schoot ligt. Hét format om compassie op te roepen bij de kijker. Precies zoals Michelangelo het beitelde uit marmer! Precies zoals Rogier van der Weyden schilderde, en Jordaens, en El Greco, Bellini, de groten! Een wereldberoemde foto kortom. Een hoop van u zullen hem meteen voor de geest hebben.
Nu de hamvraag: uit welk land komt die foto eigenlijk? En van welk conflict was dit een nieuwsbeeld, wat was er aan de hand? Weet u het nog?
Je kunt makkelijk het rijtje landen noemen waar veel vrouwen gesluierd gaan. Maar kleine kans dat u goed zit. Op de foto staat Fatima al-Qaws uit Jemen. Ze wiegt haar zoon – gewond door traangas, niet dood – in haar armen, gezicht tegen gezicht. De 18-jarige Zayed had geprotesteerd tegen de regering. De verhouding tussen het aantal mensen dat dit beeld kent en het aantal dat weet wat ze zien als ze het voor zich hebben, ligt ver uiteen, en dat komt door Michelangelo.
Dat kan het doel van de fotograaf toch niet zijn geweest: geprivilegieerde westerse mensen die ademloos applaudisseren omdat een foto waarvoor hij risico’s heeft genomen om hem aan de wereld te laten zien (Jemen is niet het makkelijkste land om te werken als nieuwsfotograaf) zo lijkt op een vijfhonderd jaar oud beeld?
Als de wil om de wereld te zien door de bril van wat wij herkennen als ‘goed’ zo dwingend wordt dat dat de blik op de werkelijkheid in de weg staat, gaat er iets mis. Europese kunstcriteria de meetlat van foto’s maken is een vorm van toe-eigening van beelden die niemand wijzer maakt.
Glad ijs hier, maar je zou het ook een koloniale blik kunnen noemen. Europeanen gingen immers eeuwenlang naar andere continenten en culturen, maar ze zagen alleen wat ze wilden zien. Wat in hun belang was. Waar zij profijt van hadden.
En dat ging ten koste van de mensen in andere werelddelen. Hun belang was ondergeschikt. Nieuwsbeelden bekijken als kunstwerken uit de westerse canon kan makkelijk ontsporen in het ondergeschikt maken van wat er is afgebeeld.
Terug naar Dilan Yesilgöz. Het is leuk om per figuur op de foto te bedenken uit welk schilderij die geplukt lijkt. Rafaels School van Athene in het Vaticaan, met die mannetjes links op de voorgrond, of toch Caravaggio’s Roeping van Mattheus? Rubens’ Heilige Sebastiaan, met pijlen doorboord, of Rembrandts Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp, met die aandachtige reuring van de omstanders? Als kerstpuzzel prima, net als al die memes die alledaagse foto’s tot renaissancekunst bombarderen.
Maar misschien heeft dit spelletje meer te maken met wat schrijver Ernst Gombrich ‘the beholder’s share’ noemde, de inbreng van de kijker. We completeren de beelden die we zien door onbewuste verwachtingen en eigen herinneringen erop te projecteren. Oftewel: we zien wat we (her)kennen.
Het is net als wolken lezen, schreef hij in het boek Art & Illusion (1960). Zijn wij het die schepen, leeuwen en gezichten erin herkennen, of heeft God de wolken expres zo gevormd? Kortom: we zien wat we zien omdat ons een manier van kijken is aangeleerd. Met eeuwen kunst, van schilders die allang zagen wat wij nog niet hadden opgemerkt en die ons oog stuurden.
-Over wolken: Laat de wolken schaduwen werpen op de aarde, en maak de wolken roder naarmate ze zich dichter bij de horizon bevinden
-Over krachtinspanning: wanneer een man zich opmaakt om een krachtige beweging te maken, buigt en draait hij zo veel hij kan in de tegenovergestelde richting.
-Over schaduwen bij zonsondergang: schaduwen geworpen door het rood van de zon wanneer die dicht bij de horizon staat, zijn altijd blauw. Het oppervlak van elk ondoorzichtig voorwerp neemt de kleur aan van het object ertegenover.
-Voorschrift: de schilder die niet twijfelt, bereikt weinig.
-Over fouten: schilders maken een uiterst grote fout wanneer zij dezelfde bewegingen, dezelfde gezichten en dezelfde manier van kleding in een en dezelfde vertelling herhalen, en de meeste figuren een gezicht geven dat lijkt op dat van henzelf. Ik heb me hier vaak over verwonderd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden