In Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer gaat het over het belang van het vertellen van verhalen. In een kort gesprekje voor het hotel waar de hoofdpersoon verblijft, vraagt de piccolo Abdul, een vluchteling uit Afrika, waarom het zo belangrijk is dat verhalen worden verteld. ‘Omdat’, zo antwoordt de schrijver, ‘verhalen betekenis geven aan de gebeurtenissen’. En hij vervolgt: ‘We hebben verhalen nodig omdat zonder betekenis alles zinloos wordt’.
Het is misschien precies wel dit wat wij deze dagen zo missen: goede verhalen die ons aan het denken zetten. Ze zijn er natuurlijk wel, maar nemen we nog de moeite ze te lezen? Ons collectieve geheugen van verhalen, zo merk ik op tal van plaatsen, lijkt in een razend tempo in de mist te verdwijnen.
Over de auteur
Ad van Nieuwpoort is predikant van de Haagse Duinzichtkerk en schrijver. Van zijn hand verscheen dit jaar Uittocht, laatste gesprekken en gedichten van Huub Oosterhuis.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
En deze leegte wordt als vanzelf opgevuld door wat ons dagelijks door de Mark Zuckerbergs en de Elon Musks van deze wereld wordt opgediend. Een schermtijd van vijf uur per dag is ongeveer het gemiddelde, zo blijkt uit menig onderzoek.
Vastgeplakt aan onze smartphones worden we, zonder dat we het in de gaten hebben, zombies die ons laten leiden door de waan van de dag. Om goede verhalen tot je te kunnen nemen, moet je moeite doen. Want goede verhalen vertellen je iets dat je nog niet wist, bieden je een perspectief dat je nog niet kende.
Goede verhalen bevestigen je niet, maar leiden je uit dat gesloten coconnetje dat is opgebouwd door je eigen data. Ze voeren je weg uit de wereld waarin je alleen nog maar jezelf tegenkomt. Een wereld die je uiteindelijk doet verzanden in een eenzaam zelfgesprek.
‘Onze mentale weerbaarheid is in verval geraakt’, zo schrijft psychiater Esther van Fenema in haar boek Het verlaten individu. Dat kon weleens te maken hebben met het verlies van goede verhalen. Goede verhalen houden je, als het goed is, een kritische spiegel voor.
Bij het lezen van een goed verhaal word je uitgenodigd om je te verdiepen in anderen. Wil je een verhaal kunnen begrijpen, zal je je bij de hand moeten laten nemen door de personages die het verhaal maken. Mensen die totaal anders zijn, anders denken en leven dan jij.
Het lezen van goede verhalen is daarmee een effectieve oefening in empathie. Precies wat wij deze dagen zo zijn verleerd. Je wordt weggetrokken van de oppervlakte en uitgenodigd om de diepte in te gaan. En daarmee leren goede verhalen om de waan van de dag niet het laatste woord te laten hebben.
Een aloude Bijbelse wijsheid is dat zonder visioen het volk zal verwilderen. De theoloog K.H. Miskotte (1894–1976) had precies dat voor ogen toen hij in de oorlogsjaren in de Nieuwezijds Kapel in Amsterdam zijn cursus ‘Bijbels ABC’ gaf.
Hij nodigde zijn cursisten uit om hun vooringenomen christelijke oordelen over de Bijbel op te schorten en terug te gaan naar de bron. Wat staat daar nu eigenlijk? Staat daar nu werkelijk wat wij altijd gedacht hebben dat daar staat? Of moet je de Bijbel misschien wel heel anders lezen?
Want in die jaren was de Bijbel meer een verlengstuk geworden van een in slaap gesuste ‘christendommelijkheid’ dan het boek dat de kerk juist zeer ongemakkelijke vragen stelt. En je zou kunnen zeggen: heb je in die oorlogsjaren niets anders te doen dan dat?
Maar Miskotte was ervan overtuigd dat juist in een tijd waarin de giftige en ontmenselijkende ideologie van nazisme over ons continent spoelde, het buitengewoon urgent was om te ‘herbronnen’.
Juist in die tijd ontdekte hij de Bijbel als een joods boek dat gaat over bevrijding uit allerhande slavernijsystemen die mensen tegen elkaar willen uitspelen en haat zaaien. Hij geloofde er oprecht in dat juist die Bijbelse verhalen ons het geestelijke instrumentarium kunnen aanreiken om weerstand te bieden tegen de tijdgeesten. ‘Voor een betere weerstand!’ zo was zijn devies.
Ik denk dat dit precies dat is wat wij deze dagen zo nodig hebben. Dichter en theoloog Huub Oosterhuis zei het Miskotte na, in een van de laatste gesprekken die ik met hem had: ‘Het neoliberale systeem heeft zijn destructieve sporen nagelaten en we hebben geen verhaal meer. Wat ons te doen staat is opnieuw het grote, moeilijkste boek van de wereld openslaan en vanaf de eerste bladzijde lezen hoe het bedoeld is. Dat blijft ons over.’
Misschien kunnen we deze dagen dat aloude kerstverhaal nog eens uit te kast halen. En ontdekken dat het in dat verhaal niet gaat om een historisch feitenrelaas, maar om een verhaal dat ons wakker schudt en ons erop attent wil maken dat niet het decreet van de macht het laatste woord heeft, maar een kind dat in onze duisternis is geboren om het licht aan te steken.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden