Ter Apel raakte vergroeid met de opvang van asielzoekers. Maar nu spant de gemeente Westerwolde een rechtszaak aan tegen het COA. De maat is vol. Hoe kon het zover komen?
Het is stil geworden op het schoolplein van de Interschool op het terrein van het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA) in Ter Apel. De ‘excellente’ basisschool heeft plek voor 150 kinderen uit de plaatselijke asielopvang. Maar in de klaslokalen zitten er de laatste weken van 2023 amper 15.
Het contrast kan niet groter: ondertussen puilt het aanmeldcentrum al maanden uit. Sinds oktober wordt de maximale capaciteit van tweeduizend asielzoekers weer overschreden. Sinds november is de overschrijding structureel.
Maar een azc zoals het ooit begon in het Oost-Groningse dorp, waar mensen in afwachting van hun asielprocedure voor een langere tijd verblijven, is Ter Apel amper nog. Sinds afgelopen zomer is het complex voor het COA formeel één grote ‘COL’, een ‘centrale ontvangstlocatie’. Intern wordt al gesproken van een ‘doorgangskamp’, met onprettige associaties. Gezinnen met schoolgaande kinderen verdwijnen er zo snel als ze komen. Alleen voor hen is vaak elders nog plek.
De situatie tekent hoezeer de historische band tussen Ter Apel en het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers is vertroebeld. Het dorp is sinds de jaren 90 vergroeid met het COA. Dat kwam naar Oost-Groningen om het verlies van banen in het voormalige Navo-depot op te vangen. De opvang verliep jarenlang zonder noemenswaardige problemen. In 2010 kwam er de functie van aanmeldcentrum bij, met grootschalige nieuwbouw. Het complex groeit uit tot een flinke buitenwijk van het dorp.
Maar de balans tussen lusten en lasten, en daarmee tussen de gemeente Westerwolde (26 duizend inwoners) en het COA, slaat steeds meer in het nadeel van Ter Apel uit. In het centrum, én in het dorp.
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe
Woensdag 20 december verliep de termijn van de sommatiebrief, waarin het gemeentebestuur van Westerwolde het COA had opgedragen zich nu echt te gaan houden aan de eerder gemaakte afspraak: maximaal tweeduizend asielzoekers in de opvang.
Dagelijks komen bij de gemeente de dagkoersen binnen. Gedurende afgelopen week werd duidelijk: dit gaat het COA niet lukken. Nu zat er niks anders op dan de stap die zo lang mogelijk was uitgesteld: de gang naar de rechter. Op 10 januari dient een kort geding.
Het is geen lichtvaardig besluit, licht burgemeester Jaap Velema vrijdag de stap toe tegen EénVandaag. Ook hij weet dat het plaatselijke COA-personeel zich dagelijks het vuur uit de sloffen loopt. Het voelt als natrappen. ‘Je wilt niet zo tegenover elkaar komen te staan.’ Maar: afspraak is afspraak. Ter Apel kan niet keer op keer bokje staan voor de rest van Nederland. Hij maakt zich zorgen om de veiligheid. In het centrum, en in het dorp.
De voorgeschiedenis leert dat de beslissing niet van de ene op de andere dag is genomen. Al in de zomer van 2021 wordt voor het eerst de overeenkomst en de vertrouwensband tussen het COA en Westerwolde geschonden, als er in het aanmeldcentrum meer dan tweeduizend personen verblijven. In de herfst van dat jaar zijn er paviljoens − veredelde tenten − nodig om alle asielzoekers een dak boven het hoofd te bieden. De opvangorganisatie beroept zich op overmacht. De door de gemeente opgelegde dwangsom van 100 duizend euro tikt COA af.
Politiek is er dan nog enige daadkracht. Toenmalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol dwingt bij provincies drieduizend extra opvangplekken af. Het helpt Ter Apel de winter door. Maar al snel blijkt dat er voor het dwangmiddel geen juridische grond is.
Haar opvolger Eric van der Burg moet excuses maken, maar erft het probleem: te weinig gemeenten komen uit zichzelf in beweging. Ondertussen zitten in azc’s veel te veel mensen die daar eigenlijk niet meer horen, zogeheten ‘statushouders’. In het voorjaar en de zomer van 2022 komen er bovendien meer asielzoekers dan een jaar eerder naar Nederland. De keten verstopt, en Ter Apel is de flessenhals.
Het dorp klaagt dan al langer over een relatief kleine groep ‘veiligelanders’, jonge mannen uit landen als Algerije, Marokko en Tunesië. Ze hebben geen kans op een verblijfstatus, en dus niks te verliezen als ze diefstallen plegen en overlast veroorzaken.
Voor de buitenwereld wordt de ernst van de zaak pas zichtbaar als er binnen zo weinig plek is, dat honderden asielzoekers buiten in het gras moeten slapen. Artsen zonder Grenzen schiet voor het eerst in eigen land te hulp. De burgemeester van Groningen Koen Schuiling spreekt van ‘ons eigen Lampedusa’.
In het nieuwe jaar belooft staatssecretaris Van der Burg plechtig: in Ter Apel zal nooit meer iemand op het gras slapen. Nationaal Ombudsman Reinier van Zutphen wordt door de gemeenteraad van Westerwolde ingeschakeld als bemiddelaar. Nogmaals worden bestaande afspraken onderschreven. Gesprekken worden hervat, de relatie wordt hersteld, partijen schrijven samen aan een nieuw bestuursakkoord.
Het COA zet ondertussen vol in op het laten doorstromen van statushouders. Maar gemeenten in de rest van het land geven niet thuis. In Ter Apel zelf komt een speciale opvanglocatie voor overlastgevers amper van de grond. De verkiezingswinst van de PVV zorgt voor nog meer stagnatie. Provincies kunnen ingrijpen, maar doen dat ook niet.
In oktober worden de gevolgen in Ter Apel voor het derde jaar op rij voelbaar. Sindsdien wordt het aantal van maximaal 2000 asielzoekers weer structureel overschreden. Ze slapen noodgedwongen in recreatiezalen en de wachtkamer van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND).
Binnen de hekken van het aanmeldcentrum is een virtueel grasveld ontstaan, zien ze buiten de gemeente. Uit het zicht van de buitenwereld, maar niet minder schrijnend. Na bezoeken oordelen de GGD en de Inspectie Justitie en Veiligheid onomwonden dat de situatie onhoudbaar, onhygiënisch en sociaal onveilig is.
Maar het gewenste shock-effect blijft uit. Nog steeds komen weinig gemeenten in beweging. Niemand zit te wachten op ‘een eigen Ter Apel’. Partijen die praten over een nieuw kabinet, proberen de Spreidingswet die verlichting moet brengen zelfs bij voorbaat te torpederen. Oost-Groningen is weer eens ver weg.
Westerwolde weet ook wel dat het COA niet veel alternatieven heeft. De uitvoeringsorganisatie is overgeleverd aan welwillende gemeenten en het Rijk. Maar als demissionair staatssecretaris Van der Burg zegt dat hij bestaande afspraken met gemeenten wil respecteren, blijft Westerwolde achter met het gevoel: waarom geldt dat dan keer op keer niet voor ons? Het COA kan ook elders een maximumcapaciteit eens doorbreken. En het Rijk had al lang defensielocaties kunnen inzetten.
Na eindeloos veel gesprekken, het keer op keer herhalen van bestaande afspraken, geschonden beloftes en een niet nageleefde sommatie om nu echt het maximale aantal van tweeduizend personen te handhaven, ziet het gemeentebestuur geen andere stap meer dan een juridische. Westerwolde spant een kort geding aan tegen het COA.
Overmacht: wellicht. Maar alternatieven zijn er zeker. De kwestie is principieel geworden. De rechter moet zich er maar eens over uitspreken.
Vrijdag sliepen er nog 2140 mensen in Ter Apel. Onder meer Amsterdam, Winschoten, Veendam en Uden schoten de afgelopen dagen te hulp. Voor de kerstdagen lijkt het noodscenario afgewend.
Maar daarna is alles weer onzeker. Veel opvanglocaties zijn tijdelijk. De doorstroom van statushouders blijft stokken. De laatste maanden nam de instroom onverwacht toe. En welk effect hebben de aangekondigde migratie-beperkende maatregelen op korte termijn, gaan meer vluchtelingen toch nog een kans wagen?
Een vierde jaar achtereen in de kou, dat laat Westerwolde niet gebeuren.
Reactie COA
Het COA laat in een reactie weten het gevoel van de gemeente te begrijpen en de huidige situatie te betreuren. ‘Ook wij willen het aantal mensen onder de tweeduizend krijgen. We doen er dagelijks alles aan om de bezetting in Ter Apel naar beneden te brengen. Tegelijkertijd hebben wij de gemeente meerdere keren aangegeven dat wij afhankelijk zijn van de mogelijkheden die elders in het land geboden worden. De opvang van asielzoekers is een menselijke zaak met een bestuurlijke vraag en geen juridische kwestie.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden