Dat hij zelf niet is onthoofd en ‘toch nog’ 46 jaar werd, mag een wonder heten. De 16de-eeuwse Duitse kunstenaar Hans Holbein portretteerde zowat iedereen die van belang was aan en rond het hof van Hendrik VIII, de Engelse monarch en notoire koppensneller die twee van zijn zes vrouwen liet executeren, plus enkele van zijn beroemde intimi, zoals Thomas More en de bisschop van Rochester, John Fisher.
Het had ook Holbein kunnen overkomen. De kunstenaar verkeerde in dezelfde kringen en hield iedereen te vriend die hem een opdracht gaf, zowel de wraakzuchtige Hendrik als zijn slachtoffers.
Over de auteur
Rutger Pontzen is kunstcriticus en redacteur beeldende kunst van de Volkskrant en schrijft over zowel oude en moderne als hedendaagse kunst.
Het gebeurde niet. Gelukkig maar. Anders hadden we niet zo’n schitterende tentoonstelling gehad in de Londense Queen’s Gallery, het lieflijke, wat buurthuisachtige bijgebouw achter Buckingham Palace.
Een kort resumé over wie we het hebben. Hans Holbein de Jonge, rond 1497 geboren in de Zuid-Duitse stad Augsburg, behoorde tot een geslacht van kunstenaars, onder wie zijn vader Hans Holbein de Oude en zijn oom Sigmund Holbein.
Hij werd op zijn 29ste als gevierd portrettist (van onder anderen Erasmus) in Londen geïntroduceerd en later aan het Engelse Tudor-hof aangesteld, waar hij, tegen een weinig bemoedigend salaris van 30 pond per jaar, tot aan zijn dood in 1543 werkte.
In zijn testament wenste hij dat al zijn bezittingen (‘ook mijn paard’) zouden worden verkocht om zijn schulden te kunnen betalen.
Ook dat gebeurde niet: vier jaar na Holbeins dood nam Hendrik de hele inboedel in beslag, inclusief The Great Booke of Pictures doone by Haunce Holbyn of certain Lords, Ladyes, Gentlemen and Gentlewomen. Later werden daar nog zeven schilderijen en vier miniaturen aan toegevoegd. Resultaat: een koninklijke verzameling om je vingers bij af te likken.
Als erfgenaam mag de onlangs gekroonde Charles III zich dus nu, naast vorst van het Verenigd Koninkrijk en de Commonwealth, ook de gelukkige eigenaar noemen van maar liefst tachtig getekende en een handjevol geschilderde portretten van Holbeins hand.
Een jaloersmakend bezit. Niet alleen vanwege de aantallen, maar ook vanwege de kwaliteit. Zelden heb ik zulke beeltenissen gezien van edellieden, ridders, hofdames, dichters, ambassadeurs en geestelijken die al eeuwen dood zijn (al dan niet gestorven onder het gewicht van een vallende bijl) en toch zo’n levendige, eigentijdse indruk maken.
Neem John More, de zoon van Sir Thomas, die, de ogen half gesloten, tegenover je een boek aan het lezen is. Neem zijn twee jaar oudere zus Cicely die met haar haviksogen tot ver buiten de randen van de tekening naar iets staat te turen.
Of neem de geestelijke in het gezelschap: William Warham, aartsbisschop van Canterbury. Het lijkt erop dat hij met zijn dunne lippen, zware oogleden en zachte blik niet alleen op ons een beminnelijke indruk maakt, maar ook tegenover Hendrik VIII die houding had: de bisschop bleef, ondanks een felle godsdienststrijd met de koning, voor de bijl gespaard en stierf een natuurlijke dood.
Goed om te weten: alle tekeningen van Holbein, waarvan er nu in Londen een recordaantal van 43 aan de muur hangen, waren ooit als voorstudie bedoeld voor de officiële portretten in olieverf, waarvan er ook een paar te zien zijn. Niet als op zichzelf staande kunstwerken.
Ook goed om te weten: de renaissancestijl waarin Holbein die tekeningen en schilderijen maakte, was niet alleen te danken aan het opkomende humanisme en de daaruit voortkomende interesse in een zo realistisch mogelijk weergave van personen. Het had ook een duidelijke functie: de huwelijksmarkt.
Portretten van jongvolwassenen uit de hoogste kringen circuleerden langs de Europese hoven en inner circles, als op een datingsite. Potentiële huwelijkskandidaten werden op die manier aan de man of vrouw gebracht.
Natuurgetrouwheid van de aangeboden partner was daarom gewenst, maar ook weer niet te veel. Moedervlekjes, een te kromme neus of pruillip werden zorgvuldig weggewerkt om de aantrekkelijkheid van het getoonde ‘prijsdier’ niet te ondermijnen. Maar ook weer niet te veel, om een deceptie te voorkomen als de gekozen verloofde eenmaal in vlees en bloed voor je neus stond.
Holbein moet deze delicate balanceeract als geen ander hebben bedreven. Op het hoogste niveau. In Londen was hij jaar in, jaar uit een veelgevraagd gezichtchroniqueur. Ook voor ijdeltuiten binnen de elite die hun gezicht lieten vereeuwigen om aan een toekomstige handelspartner te schenken, als verjaardagscadeau, of om te vieren dat ze promotie hadden gekregen.
Dat Charles III juist weinig van deze geschilderde portretten in zijn bezit heeft, komt doordat ze veelal bedoeld waren voor overzeese hoven en andere geïnteresseerden op het Europese vasteland. De voorbereidende tekeningen hield de kunstenaar voor zichzelf en zijn zo bijeengebleven in Het Grote Boek.
Koning Charles kan uiterst tevreden zijn dat hij die tekeningen als erfenis heeft meegekregen, en niet de geschilderde eindresultaten; die zijn, hoe goed ook, een stuk minder levendig.
Het verschil ertussen is in de Queen’s Gallery overduidelijk te zien. Waar de schilderijen een statige, officiële indruk maken, voorzien van een streeploze, egale olieverflaag die over het hele oppervlak tot in de uiterste hoeken is aangebracht, zegevieren in de tekeningen het gevarieerde materiaalgebruik en daarmee de even gevarieerde karaktertrekken van de afgebeelde personen.
De afwachtende ogen met helblauwe irissen van M. Zouch; de achterdochtige houding van John More’s verloofde, Anne Cresacre; de schalkse Lady Vaux; de moederlijke dubbele kin van Katherina Brandon, omsloten door een intrigerend vlechtwerk van koordjes: het moet voor Holbein millimeterwerk zijn geweest om al die subtiliteiten weer te geven. Een tikkeltje donkerder en de oogopslag van Lady Ratcliffe was een stuk grimmiger geweest. De pupillen een ietsiepietsie meer naar links en Thomas Wyatt was van een dichter in een argwanende schurk veranderd.
Nooit eerder heb ik zo nadrukkelijk het verband gezien tussen hoe een kunstenaar een krijtje, waterverfkwast of pennetje hanteert en hoe hij daarmee verschillende persoonlijkheden tevoorschijn weet te toveren. In elke tekening op een andere, unieke manier, afgestemd op de man of vrouw die voor hem in levende lijve poseerde.
Zoals bij Richard Southwell. De carrière makende opportunist, ‘meedogenloos ambitieus’, dik bevriend met Hendrik VIII en verantwoordelijk voor de moord op ene William Pennington, is door Holbein afgebeeld met vage littekens in de nek, de kin een tikkeltje omhoog, en met ogen die ‘een beetje gelig’ zijn, zoals de kunstenaar in de marge noteerde.
Of alles wat Holbein aan karaktertrekken heeft uitgebeeld met de werkelijkheid strookt? We zullen het nooit weten. De pretoogjes van William Parr verraden hoezeer hij hield van tennis en gokken. Terwijl het Beatleskapsel van Henry Howard vriendelijker oogt dan het ‘stoutmoedige en onstuimige’ karakter dat hij in het echt bezat. (Hij eindigde op het schavot.)
Interessant is dat Holbein zich in zijn tekeningen net iets meer vrijheid permitteerde dan in de geschilderde eindresultaten. Alsof hij heimelijk de al dan niet omstreden karaktertrekken voor zichzelf hield.
Want ja, het was een lekker stel, die hele Tudor-kliek. Iedereen kende iedereen. Vele families waren met elkaar via huwelijken verbonden. Er heerste jaloezie en afgunst. Politici en edellieden waren aan elkaar gewaagd en hielden elkaar in het oog. Met name door de godsdiensttwist moet de spanning om te snijden zijn geweest –Hendrik VIII wilde van zijn katholieke, eerste vrouw Catharina van Aragon scheiden, raakte in conflict met de paus en richtte zijn eigen Anglicaanse Kerk op.
Holbein was van alle verwikkelingen getuige, heeft de meeste hoofdrolspelers van nabij gekend, hen recht in de ogen gekeken en hun verborgen trekjes in zijn tekeningen vastgelegd. Het berustende gelaat van de aartsbisschop van Canterbury die met lede ogen de ondergang van zijn katholieke rijk in Engeland heeft moeten aanschouwen. De bedachtzame uitdrukking op het gezicht van Princess Mary, dochter van de verstoten Catharina van Aragon (een tekening die men tevergeefs heeft geprobeerd uit te gummen; de inktcontouren zijn bewaard gebleven).
Blijkt dat hij, behalve een precieze waarnemer die de mooiste baard in de Britse geschiedenis heeft getekend (‘anonieme man’, vermoedelijk de Franse ambassadeur Jean de Dinteville) en de lieflijkste wenkbrauwen (Frances, Countess of Surrey), ook een stille commentator te zijn geweest. Als Hendrik VIII dat zou hebben geweten, had het Holbein wellicht toch z’n kop gekost.
Holbein at the Tudor Court. Queen’s Gallery, Londen, t/m 14/4.
Kleinood op de tentoonstelling over Hans Holbein aan het hof van Hendrik VIII: de ronde miniatuurportretjes van zo’n 6 centimeter doorsnee. Bedoeld als makkelijk mee te nemen afbeelding – past makkelijk in een handtasje – van iemand die je wilt uithuwelijken. Het was in de hoogste kringen en aan de Europese hoven een gewoonte. Holbein had het specialisme van het miniatuurschilderen geleerd van de Vlaming Lucas Horenbout.
Hoewel het 16de-eeuwse Engeland zijn eigen papierindustrie had, maakt Hans Holbein (ca. 1497–1543) vooral gebruik van speciaal papier uit Zwitserland. Het was dikker, vezelrijker en voorzien van prachtige watermerken. Holbein had een tijdje in Basel gewerkt, waar hij dat papier had ontdekt dat hij eerst voorzag van een zachtroze coating om het een licht getinte ondergrond te geven.
Voor de tekening zelf gebruikte hij een beperkt aantal kleuren krijt: rood, geel, zwart en een paar aardkleuren. Voor meer kleur en detaillering had hij een setje kwasten, fijne penselen, pennetjes, waterverfblokjes en een potje zwarte inkt. Alles was gebaseerd op een snelle productie: met materialen die snel droogden, hoefden de geportretteerden niet te lang te poseren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden