Onlangs op de deurmat aangetroffen: het tweede deel van de Beknopte natuurlijke historie der zoogende dieren van I.D. Pasteur uit 1793. Het pakket was gehavend en de sponning van de brievenbus lag er in stukken naast, want de postbezorger was kennelijk in haast geweest, maar de driedelige reeks was na jaren zoeken eindelijk compleet. Gevonden op een internetsite, en helemaal niet duur, om Gerard Reve te citeren.
Nog nooit was het zo eenvoudig een zeldzaam boek eindelijk in je bezit te krijgen. In Nederland bestellen steeds meer mensen boeken via Boekwinkeltjes en Antiqbook, en wie een zeldzaam buitenlands werk zoekt, kan op uiteenlopende internationale websites terecht. Internetveilingen als Catawiki zijn populair bij boekenliefhebbers, maar ook de klassieke veilingen doen hun zaken steeds meer online.
De prijs voor dit gemak is hoog. Mede door internet zijn in de meeste steden de leukste winkels uit het straatbeeld verdwenen en daarmee de etalages met boeken uit voorbije tijden; de zaken waar je kon verdwalen tussen stapels oud papier, waarin ongekende schatten sluimerden.
Neem het winkeltje van Everhard Fukkink aan het Haarlemmerplein in Amsterdam. Alleen bezoekers die slank en lenig waren, wisten zich tussen de dicht naast elkaar geplaatste kasten te wringen, waarbij het zoeken extra werd bemoeilijkt door de permanente schemering die er heerste. Maar wie zich door het ongemak heen sloeg, kon er prachtige vondsten doen. De bejaarde eigenaar droeg dikke truien en vingerloze handschoenen, want in zijn winkel was het in alle seizoenen winter, en het haar dat hij amper had, was in een staartje samengebonden. Een vaste waarde voor liefhebbers van oude boeken – totdat Het Parool in november opeens berichtte dat Fukkink ‘niet goed’ was geworden en naar een verzorgingshuis was gebracht: ‘De winkel gaat nooit meer open.’
Want niet alleen het internet zorgt voor het verdwijnen van tweedehandsboekwinkels: de handelaren worden oud en hebben geen opvolgers. In de Haagse binnenstad besloot dit jaar ook Loek Kretschmar, 82 jaar oud, met zijn winkel te stoppen. Met het sluiten van zijn zaak, gespecialiseerd in geschiedenisboeken, houdt Den Haag nog maar een paar antiquariaten over. Maar nergens is de neergang zo goed zichtbaar als in Bredevoort, dat dertig jaar geleden tot boekenstad werd uitgeroepen. Vijftig antiquariaten telde het Achterhoekse stadje in zijn hoogtijdagen; slechts een handvol heeft zich gehandhaafd.
Het is overigens niet alleen een Nederlands verschijnsel. Niet zo lang geleden reisden liefhebbers van ver naar Londen, speciaal voor Charing Cross Road, ’s werelds antiquarenstraat. Inmiddels zijn er van de tientallen zaken nog maar twee over. De reden daar is niet alleen de vergrijzing onder de verkopers, maar ook de huur. Overal ter wereld zijn, zeker op zogeheten A-locaties, de huren voor dit soort neringen onbetaalbaar geworden.
Daarbij speelt, zeker in Nederland, nóg een ontwikkeling een rol: niet minder dan de boekverkopers zijn ook de verzamelaars aan het vergrijzen en versterven. Dit is goed te merken aan boekenmarkten en antiquarenbeurzen, die elk jaar een beetje kleiner worden en steeds wat minder publiek trekken. Zelfs op de grote zomerboekenmarkten van Deventer en Dordrecht, waar je je tot voor kort bij elke kraam zowat moest invechten, kun je tegenwoordig op je gemak rondscharrelen.
Om jonge boekverzamelaars aan te moedigen heeft de organisatie van de Amsterdam International Antiquarian Book Fair een prijs bedacht voor ‘iedereen jonger dan 35 jaar die een collectie boeken bij elkaar gebracht heeft rondom een bepaald thema, genre of auteur, of juist vanuit een fysieke eigenschap van een boek zoals de band of decoratie, of pockets of strips’.
Zou het helpen? Het feit dat de prijs niet alleen is uitgeloofd maar ook toegekend, betekent dat ten minste één jonge verzamelaar aan het signalement heeft voldaan. En inderdaad, wie goed oplet, ontwaart op boekenmarkten en in tweedehandsboekwinkels nog weleens iemand zonder grijze haren. Maar de overgrote meerderheid is op leeftijd.
Is dit erg? Reken maar. Een winkelstraat wordt er niet beter op als een boekhandel plaatsmaakt voor de zoveelste schoenen- of klerenboetiek – of, zoals een legendarisch Amsterdams antiquariaat is overkomen, een nagelstudio. Voor de nog actieve verzamelaars is het een betreurenswaardige ontwikkeling, omdat het internet een grote tekortkoming heeft: je koopt er alleen boeken waarvan je weet dat ze bestaan. Op een markt en in een winkel vind je daarentegen boeken waarvan je nog nooit had gehoord. En verder kun je je – al zou dit nog eens onderzocht mogen worden – niet aan de indruk onttrekken dat de teloorgang van het antiquariaat en de gevreesde ontlezing iets met elkaar te maken hebben.
Maar misschien is er hoop. Toen Den Haag Colette dreigde te verliezen, een rijk gesorteerde winkel in de wijk Duinoord, kwamen buurtbewoners in actie. Ze namen de zaak over en brachten hem opnieuw tot bloei. Ook zijn er plaatsen waar het helemaal niet zo slecht gaat, zoals Deventer. De stad telt zes antiquariaten, waaronder Das Gute Ist Immer Da!, een winkel waar de eigenaar, Jan Praastink Wessels, tussen hoog opgetaste stapels oude boeken en schoolplaten op zijn gemak nog een pijp zit te roken.
Hij vertelt zijn klanten graag waarom het in zijn stad wél lukt. ‘Het komt in de eerste plaats door de huur’, zegt hij. ‘Die is hier lager dan in steden als Haarlem en Amsterdam.’ Het gevolg is dat veel mensen speciaal voor de boeken naar Deventer afreizen, onder wie ook Vlamingen en Duitsers. En niet iedereen is bejaard: ‘Ik schat dat 30 procent onder de 30 is. Die zijn vooral op zoek naar Engelse literatuur.’ Praastink Wessels verzekert dat hij, hoewel hij bijna pensioengerechtigd is, het nog zeker twintig jaar hoopt vol te houden.
Je kunt moeilijk beweren dat het redden van Colette of de stand van zaken in Deventer wijst op een kentering, maar wie weet stabiliseert de situatie. Nog altijd zijn er antiquariaten en boekenmarkten, en sinds enkele jaren is er ook een nieuw fenomeen. In steden, dorpen en zelfs langs landweggetjes vind je kastjes met gratis boeken, openbare minibibliotheekjes met een verrassend aanbod. Geen volwaardig alternatief voor de antiquariaten, maar in elk geval een teken dat het boek nog lang niet dood is.
Schrijver en biograaf Dik van der Meulen onderhield het afgelopen jaar een correspondentie over het verzamelen van oude boeken met schrijver Alexander Reeuwijk, wat resulteerde in het deze maand verschenen boek Mesjogge bezitsdrang – Brieven van twee boekenverzamelaars (Walburg Pers; € 29,99).
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden