"Met die standpunten kun je geen regering vormen", zei NSC-leider Pieter Omtzigt over het PVV-partijprogramma. Een maand na de verkiezingen is die stelling nog altijd de kern van de discussie in de formatie.
Er zijn zorgen over wat PVV-leider Geert Wilders heeft gezegd en geschreven. In het laatste partijprogramma ziet staatsrechtgeleerde Wim Voermans maar liefst twintig punten die niet passen binnen de Grondwet, internationale verdragen of het lidmaatschap van de Europese Unie.
Neem de volgende zin uit het PVV-verkiezingsprogramma waar het de laatste weken veel over gaat: "Geen islamitische scholen, korans en moskeeën." Dat is in strijd met artikel 6 en artikel 23 van de Grondwet, somt Voermans in zijn 'rechtsstatelijke doorrekening' op. "En eigenlijk ook met artikel 1 en 7."
Even verderop in het programma staat dat jihad-sympathisanten preventief opgesloten moeten worden via zogenaamde administratieve detentie. Dat is gevangenhouding zonder de tussenkomst van een rechter. Dat is in strijd met artikelen 15 en 16 van de Grondwet. Voermans: "We gaan uit van iemands onschuld tot het tegendeel is bewezen." Het strookt ook niet met artikel 17: "Recht op eerlijk proces bij een onafhankelijke, onpartijdige rechter", aldus de hoogleraar.
De zorgen komen dus niet uit de lucht vallen. Oud-verkenner en huidig informateur Ronald Plasterk vat een van zijn belangrijkste opdrachten dan ook als volgt samen: "Het waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat."
Intussen proberen de formerende partijen bezorgde burgers gerust te stellen. De Grondwet wijzigen, en daarmee de grondrechten, gaat niet zomaar. Dat is een proces van jaren waarbij je op een gegeven moment zelfs een tweederde meerderheid nodig hebt.
BBB-leider Caroline van der Plas (BBB) benadrukte bovendien dat andere partijen óók de Grondwet willen wijzigen. GL-PvdA bijvoorbeeld met het voorstel om het koningshuis af te schaffen. Zelfs NSC, de partij met de meeste zorgen over het behoud van de rechtsstaat, heeft met de oprichting van een Constitutioneel Hof een voorstel in het programma dat niet strookt met de Grondwet.
Wilders zei dat de PVV "misschien zal voorstellen om wetten en verdragen te wijzigen of op te zeggen." Tot die tijd, zo beloofde hij onlangs plechtig in de Tweede Kamer, zal hij alle voorstellen van de PVV zo aanpassen dat die in lijn zijn met de Grondwet.
En toch staat de rechtsstaat onder druk, vindt Sanne van Oosten, politicoloog aan de University of Oxford. "Artikel 1 gaat over gelijkheid en discriminatieverbod. Dat is juist gemaakt voor minderheden. Daar mag je niet aan tornen."
Als je nu niet tot een minderheid behoort, dan kan dat in de toekomst wellicht anders zijn, zegt Van Oosten. "Iedereen wordt een keer oud en hulpbehoevend. Dan behoor je ook tot een minderheid en wil je ook verzekerd zijn van gelijke rechten. Discriminatieverbod wegens handicap staat ook in artikel 1. In een sterke democratie moeten juist de minderheden worden beschermd. Welke politieke wind er ook waait."
Van Oosten ziet ook dat de PVV-leider zijn toon in de campagne heeft gematigd. "Wilders heeft de oorlog in Gaza bijna aan zich voorbij laten gaan. Terwijl hij heel uitgesproken is in zijn liefde voor Israël."
Dat betekent volgens de politicoloog "absoluut niet" dat Wilders milder is geworden. "Het verkiezingsprogramma van de PVV is hard anti-moslim."
Die retoriek is gaandeweg steeds heftiger geworden, ziet Van Oosten. "Wilders is uit de VVD gezet omdat hij tegen toetreding was van Turkije bij de EU. Dat is nu helemaal niet meer schokkend."
Die trend ziet emeritus hoogleraar staatsrecht Leonard Besselink van de Universiteit van Amsterdam ook. "Als je alle partijprogramma's van de PVV sinds 2006 doorneemt, dan zie je dat de teksten steeds radicaler worden."
De PVV wil in de woorden van Besselink "willens en wetens" de democratische rechtsstaat zoals we die nu kennen veranderen. "Wilders heeft het over nepparlement en trekt de onafhankelijkheid van rechters openlijk in twijfel."
Toch noemde Wilders zich in deze campagne nog een "ras-parlementariër". "Wij zijn democraten in hart en nieren. We vechten in de Kamer voor onze voorstellen. Maar als dat niet lukt, dan leggen we ons daarbij neer", zei Wilders.
Dat is volgens Besselink weer in tegenspraak met andere uitspraken. "Wil de echte Wilders opstaan?", zegt hij over die verschillen.
De hoogleraar staatsrecht noemt het een misverstand dat de discussie over het behoud van de rechtsstaat enkel over het aanpassen van de Grondwet gaat. "Het gaat erom dat wat de PVV wil, volstrekt indruist tegen de principes waarop de Grondwet is gebaseerd. De vrijheid van Godsdienst is echt heel erg belangrijk. Daar wil de PVV vanaf."
Maar, zegt Besselink er direct achteraan: "Het veranderen van de Grondwet gebeurt godzijdank niet zomaar." Daarmee raakt hij de kern van de discussie die nu rondom de formatie wordt gevoerd. Je verandert niet zomaar de Grondwet, grondrechten en de democratische rechtsstaat.
Maar iedere wijziging begint met een debat daarover. "Vrijheden kunnen via de weg van democratie worden ingeperkt", zegt de staatsrechtgeleerde.
Er is grote steun voor de belangrijke instituties en waarden van de democratie, blijkt keer op keer uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
Alleen gaat de maatschappelijke discussie er nu over dat iets belangrijk is omdat het in de Grondwet staat. Niet waarom het in de Grondwet staat en waarom we het belangrijk vinden, zegt SCP-onderzoeker Lonneke van Noije.
"Het risico is dat je er dan ook niet goed over kunt discussiëren. Want als je niet weet wat het precies is, kun je er ook niet over nadenken", zegt Van Noije. Zij doet veel onderzoek naar hoe burgers zich verhouden tot de democratische rechtsstaat.
Tegen de mensen die zich zorgen maken over de rechtsstaat, zegt zij dat het nu niet anders is dan de afgelopen jaren. "Er is nog steeds veel steun voor onze belangrijke grondrechten zoals onafhankeleijke rechtspraak en gelijke behandeling."
De SCP-onderzoeker maakt zich wel zorgen over het gebrek aan bewustzijn van de democratische rechtsstaat. Dat is er al decennialang, alleen komt daar nu de grote onvrede over de politiek bij. Daardoor komt het gebrek aan kennis waarom bijvoorbeeld de Grondwet belangrijk is aan de oppervlakte.
Van Noije: "De democratische rechtsstaat was jarenlang geen onderwerp van discussie. We namen het voor lief. Maar met deze verkiezingsuitslag is dat anders. We worden er nu mee geconfronteerd dat die democratische rechtsstaat niet vanzelfsprekend is."
Source: Nu.nl algemeen