Welke films uit 2023 móét je hebben gezien? Welke toneelvoorstellingen bezocht? En natuurlijk welke boeken gelezen? Het is weer tijd voor de eindejaarslijstjes boordevol culturele parels. Inspirerend en bovendien het broodnodige tegenwicht voor de traditionele jaaroverzichten vol oorlog en ellende. Wie zich tijdens de feestdagen even wil losrukken van de rauwe realiteit, laat zich betoveren door Luister van Sacha Bronwasser. Een meesterlijke roman over een Nederlandse au pair in het Parijs van de jaren tachtig en van nu. Volkskrant-recensent Bo van Houwelingen roemt Bronwassers observatievermogen ‘van een geoefend kunstkijker: iemand die bewust registreert en betekenis geeft’.
‘Er is een verschil tussen kijken en zien,’ zegt Flo, een van de hoofdpersonages in Bronwassers roman.
Een inzicht dat ook treffend is voor de VPRO-documentaire 100 dagen in een vergeten wijk. In de vijfdelige serie, die direct een plekje op elk eindejaarslijstje verdient, wonen en werken programmamakers Tim den Besten en Nicolaas Veul in de multiculturele Haagse wijk Laak. Veul als stagiaire bij een welzijnsorganisatie en Den Besten bij het Vadercentrum.
De serie biedt een zeldzaam kijkje achter de voordeur, waar eenzaamheid, armoede en woningnood aan de orde van de dag zijn. We zien een in haar minuscule appartement wegkwijnende oude vrouw, een alleenstaande Colombiaanse en haar zoontje voor wie dakloosheid dreigt en een op de dood wachtende man in een huis vol troep. Maar ook een flamboyante dame op leeftijd, met torenhoge energiekosten, haar heil zoekend in de wodkafles.
Veul bezoekt en belt zijn cliënten trouw. Hij luistert, observeert en ziet. Zo maakt hij verbinding en contact. In tegenstelling tot Den Besten, die met zijn ziel onder de arm rondloopt. ‘Ik wil graag helpen, iets doen, meer dan uien snijden,’ zegt hij tegen Bilal, de coördinator van het Vadercentrum. ‘Maar niemand wil mijn hulp.’ Bilal weet wel waarom: ‘Helpen gaat om mensen beter begrijpen. Goed kijken, observeren.’
Den Besten heeft het er zichtbaar moeilijk mee. Hij kijkt met een mengeling van bewondering en jaloezie naar de kleurrijke groep vrijwilligers om hem heen, voor wie verbinding maken geen enkele moeite kost, ondanks taalbarrières en hun niet zelden schrijnende persoonlijke verhalen.
‘Er zijn hier zoveel vrijwilligers’ zegt Den Besten in de serie. ‘Ik ken dat niet. Wat zegt dat over mij?’ Tot zijn verbazing verricht een kwart van de bevolking minstens een uur per week vrijwilligerswerk, 41 procent minstens één keer per jaar.
7 december was het Nationale Vrijwilligersdag. Samen met 83-jarige Jenny ging ik die avond kerstpakketten uitdelen in de Haagse Rosse Buurt. Twee keer per week bezoekt Jenny de sekswerkers. Al 25 jaar lang. Elk raam gaat even open voor een knuffel en een praatje. ‘Ben je al naar de HPV-controle geweest?’ checkt Jenny bij de Roemeense Maria. Maria doet dit werk omdat ze in haar thuisland haar kinderen niet te eten kon geven.
De jonge vrouwen achter de ramen in de Geleenstraat beschouwen Jenny als hun grootmoeder. Jenny kent ze allemaal, ook hun achtergrond. ‘Een kerstpakket is leuk’, zegt de Bulgaarse Elena in haar raamkamer. ‘Maar het belangrijkste is dat Jenny er elke week weer is. Zij ziet het als ik somber ben of mijn kinderen mis.’ Jenny glimlacht bescheiden. ‘Ach, de blik in iemands ogen zegt toch alles?’ Niet kijken, maar zien, precies hetgeen waar Sacha Bronwasser patent op heeft.
Over de auteur
Merel van Vroonhoven is leraar, toezichthouder en columnist van de Volkskrant. Ze had 20 jaar bestuurlijke topfuncties waaronder voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.