Als Europa de bootjes op de Middellandse Zee niet weet te stoppen, kan radicaal-rechts de Europese verkiezingen van 2024 winnen, zei Manfred Weber, fractieleider van de christendemocraten in het Europees Parlement, deze week tegen journalisten in Brussel. ‘We hebben een oplossing nodig. Als we falen, lopen we het risico dat heel Europa in een moeilijke situatie belandt’, zei hij.
In de laatste peiling gingen de twee radicaal-rechtse fracties in het Europees Parlement van 138 naar 167 zetels, in een parlement van 705 zetels. Een beperkte winst, maar de overwinning van Geert Wilders heeft in Europa grote indruk gemaakt. Het kan snel gaan met de populisten. Ook op nationaal niveau voelen politici de hete adem van radicaal-rechts in hun nek. In Frankrijk staat de partij van Marine Le Pen bovenaan in de peilingen, in Oostenrijk de FPÖ, in Duitsland scoort de AfD beter dan ooit.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Door het immigratievraagstuk wordt een heel continent naar rechts getrokken. Met harde maatregelen proberen de middenpartijen naarstig de controle te herwinnen. In Frankrijk werd deze week een strenge immigratiewet aangenomen, Duitsland heeft de grenscontroles met Polen weer ingevoerd. In Brussel werd eindelijk het migratiepact gepresenteerd, acht jaar na de grote vluchtelingencrisis van 2015.
Op papier ziet het er helder uit. Aan de Europese buitengrenzen worden asielzoekers geschift. Wie nauwelijks kans maakt, wordt vastgezet en na een snelle procedure teruggestuurd naar het land van herkomst. Alleen kansrijke asielzoekers mogen door, in afwachting van een beslissing.
Het plan riep echter talloze praktische vragen op. Wat doe je met asielzoekers die toch doorreizen naar Noord-Europa? Worden ze teruggestuurd naar kampen in Italië of Griekenland? Worden rechten van asielzoekers niet geschonden in een al te haastige procedure? En de belangrijkste vraag van allemaal: lukt het om afgewezen asielzoekers terug te sturen naar hun land van herkomst? Zonder die mogelijkheid dreigen in Italië en Griekenland gigantische, overbevolkte detentiekampen te ontstaan.
Daarnaast worstelen vooral centrumrechtse partijen met een groot politiek probleem. Hun kiezers verwachten harde maatregelen tegen immigratie. Maar die aanpak kan zich tegen centrumrechts keren, zoals de Nederlandse verkiezingen lieten zien. VVD-leider Yesilgöz maakte migratie tot speerpunt van haar campagne en opende de deur naar de PVV. Daardoor werd de VVD kwetsbaar voor de concurrentie van Geert Wilders, die immigratie al twee decennia tot centraal thema heeft verheven.
De kiezers hebben liever het origineel dan de kopie, in de klassieke woorden van de Franse populist Jean-Marie Le Pen.
Door de opstelling van centrumrechts worden radicaal-rechtse ideeën genormaliseerd. In Frankrijk werd deze week een immigratiewet aangenomen die door het parlement zo ver naar rechts was getrokken dat Marine Le Pen er een ‘ideologische overwinning’ voor haar partij in zag. De Franse president Macron ‘die twee keer is gekozen om extreem-rechts tegen te houden, heeft de ideeën van extreem-rechts doorgegeven’, schreef Le Monde in een commentaar.
In de hele wereld verkeert centrumrechts in een crisis, schreef de Duitse politicoloog Thomas Biebricher in zijn vorig jaar verschenen boek Mitte/Rechts. Dat heeft ernstige gevolgen, stelt hij. De traditionele conservatieve partijen waren gematigd, hadden een bestuurlijk temperament en een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Na 1945 waren de christendemocraten de drijvende kracht achter de Europese samenwerking.
Als centrumrechts wordt overvleugeld door radicaal-rechts, heeft dat niet alleen gevolgen voor het immigratiebeleid. De Europese samenwerking wordt bemoeilijkt, natuur- en klimaatbeleid komen ernstig onder druk te staan.
Ironisch genoeg merken populisten, eenmaal aan de macht gekomen, hoe moeilijk het is om de immigratiecijfers naar beneden te krijgen. Vorig weekend verschenen de Italiaanse premier Giorgia Meloni en de Britse premier Rishi Sunak op het radicaal-rechtse Atreju-festival in Rome.
Rishi Sunak zei dat Europa ‘overweldigd’ dreigt te worden door immigratie. Na de Brexit – met als slogan take back control – is de immigratie naar het Verenigd Koninkrijk alleen maar toegenomen. Nu wil Sunak met Meloni de internationale verdragen herschrijven die huns inziens een streng migratiebeleid in de weg staan. Dat zullen we de komende jaren ongetwijfeld vaker gaan horen: de internationale verdragen moeten op de schop.
Meloni beloofde immigratie te stoppen met een ‘zeeblokkade’. Maar dit jaar arriveerden in Italië 55 procent procent meer migranten dan in 2022. Bovendien zag Meloni zich genoodzaakt om 425 duizend legale arbeidsmigranten toe te laten, teneinde de economie van het snel vergrijzende Italië draaiende te houden.
Meloni noemde migratie ‘het meest complexe fenomeen waar ik ooit mee te maken heb gehad’. Ze erkende dat de resultaten zijn achtergebleven bij de verwachtingen, maar zei niet geïnteresseerd te zijn in snelle maatregelen die het probleem niet fundamenteel oplossen.
Terwijl centrumrechts steeds harde maatregelen tegen immigratie neemt, klonk de ‘postfascistische’ Meloni opeens als een oude politicus die het ‘eerlijke verhaal’ vertelt, omdat haar verkiezingsbeloften botsen op een weerbarstige werkelijkheid.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden