Geert Wilders is optimistisch. Na de glasheldere formatiebrief van Pieter Omtzigt met een reeks stevige rechtsstatelijke bezwaren die samenwerking met de PVV onmogelijk zou maken, zit de NSC-leider nog steeds vol goede moed aan de formatietafel. ‘Ik heb veel vertrouwen dat het op een goede afloop kan rekenen’, zei Wilders na afloop van de eerste gesprekken.
De vier formerende partijen spraken deze week over de Grondwet, grondrechten en de democratische rechtsstaat. Die gesprekken gaan na de onderbreking voor de Kerst en de jaarwisseling verder. ‘In goede sfeer’, is vanuit de partijen te horen. De verwachting is dat ze op 8 januari de draad weer oppakken.
Over de auteurs
Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen. Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Hoever de hoofdrolspelers al gevorderd zijn, is nog niet bekendgemaakt. Ook deze formatie houden de onderhandelaars en hun secondanten zich aan Haagse formatiewetten: gedurende de gesprekken wordt er voor de schermen niets gezegd wat het proces op de spits kan drijven. Achter de schermen klinken hoopvolle geluiden, vooral vanuit de partijen die zo snel mogelijk een rechts kabinet op het bordes willen zien staan.
PVV en BBB zien na de eerste gesprekken over de Grondwet geen reden waarom het stuk zou moeten lopen. Bij de boerenpartij hopen ze de discussie hierover dan ook snel af te ronden. Voor BBB is het hoe dan ook ondenkbaar in een kabinet te stappen dat tornt aan de vrijheid van godsdienst, vrijheid van onderwijs en het discriminatieverbod.
Wat dat betreft zit de BBB feitelijk op dezelfde lijn als NSC: aan de democratische rechtsstaat mag niet gemorreld worden. Volgens de partij is het nu vooral wachten op Omtzigt. Durft hij de sprong te wagen?
Dat is ook het heersende sentiment bij de PVV. Wilders heeft publiekelijk al meerdere malen gezegd dat hij bereid is om, in de ogen van de PVV, verregaande concessies te doen. Dat betekent dat hij aanstootgevende uitspraken uit het verleden weliswaar niet zal terugnemen, maar voortaan ook niet zal herhalen. Bij de PVV is deze week weer nadrukkelijk te horen dat de partij zich netjes aan de Grondwet zal houden. Uiteindelijk gaat het erom of Omtzigt de PVV gelooft en vertrouwt, is te horen bij de PVV. ‘Die keuze zal hij moeten maken.’
Duidelijk is dat de PVV zich momenteel in een politieke proeftijd waant. Om ongelukken te voorkomen moeten sinds de verkiezingen alle bijdragen van PVV’ers in de Kamer voortaan eerst worden goedgekeurd door een ervaren Kamerlid, om te controleren of de spreektekst het formatieproces niet schaadt.
Dat neemt niet weg dat er nog steeds zorgen zijn bij NSC. Die gaan niet alleen over de rechtsstaat, maar ook over het ‘gratis bier’ dat vooral PVV en BBB tijdens de verkiezingen aan hun achterban hebben beloofd. In de ogen van NSC zijn er heel hoge verwachtingen geschapen, maar zijn de plannen lang niet allemaal betaalbaar.
Ook bij de VVD is dit een mogelijk struikelblok. De liberalen stralen graag uit dat zij een rechts kabinet mogelijk willen maken, maar hechten net als NSC aan een sluitende rijksbegroting.
Daarnaast blijven VVD en NSC bezorgd over de stabiliteit van de PVV. Met veel nieuwkomers op de fractie is het de vraag hoe Wilders de eenheid binnen zijn partij en daarmee ook de coalitie weet te behouden. Een deel van de fractie ziet Wilders alleen tijdens de fractievergaderingen op dinsdag: de partijleider zit de rest van de week met een select aantal PVV’ers op de zwaarbeveiligde vleugel van de Tweede Kamer.
Bij de PVV en BBB zijn ze niet zo onder de indruk van die zorgen bij hun beoogde coalitiepartners. Ze kaatsen de bal eerder terug. ‘Is de VVD dan wel zo stabiel?’, klinkt het bij deze partijen. Verwezen wordt naar de ‘zwabberende’ koers van de nieuwe partijleider Dilan Yesilgöz: in de campagne ging de deur eerst open voor de PVV, daarna op voorwaarde dat de VVD de grootste zou worden. Vervolgens leek het er even of de VVD zich uit de formatie terugtrok. Inmiddels wil de partij wel weer meedoen, maar dan alleen in een gedoogrol.
Ook verslikte Yesilgöz zich in de oproep de Spreidingswet niet te behandelen, om vervolgens als lid van het demissionaire kabinet haar eigen motie af te raden. Uit onderzoek van EenVandaag bleek dinsdag bovendien dat het vertrouwen in Yesilgöz hard is gedaald: nog maar de helft van haar kiezers heeft nog vertrouwen in haar leiderschap.
De recente kiezersonderzoeken sterken de PVV en BBB in hun overtuiging dat deze partijen verplicht zijn er met elkaar uit te komen. De kiezer wil deze rechtse coalitie graag een kans geven en wil vooral dat de PVV aan het roer staat. De partij zou inmiddels kunnen rekenen op eenderde van alle Kamerzetels. Volgens een BBB’er is het signaal glashelder: het moet anders, het moet rechtsaf.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
Voor snelle wijzigingen en bezorging
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden