Na zeven jaar onderhandelen besloot de Europese Unie woensdag tot nieuwe migratieregels. Aan de buitengrenzen van de EU moet al worden bekeken welke migranten kans hebben op een verblijfsvergunning. Duitsland begon hier in oktober al mee. Wat zijn de eerste effecten?
Het lijkt een beeld uit de jaren negentig, van voor de open Europese binnengrenzen: vier grote politiemannen op zwarte laarzen in het gangpad van een touringcar op een Europese grens. Hun reflecterende gele jassen steken fel af tegen de groene hoofdkussentjes in de Flixbus richting Mannheim, terwijl passagiers hun papieren zoeken. Een Pools stel aan boord zegt begrip te hebben voor pogingen illegale migratie tegen te gaan, ‘maar het voelt raar, alsof we teruggaan in de tijd’.
Dan komt een van de politiemannen aan bij twee Oekraïense zussen van in de twintig. De jongste kan zo snel niet bewijzen dat ze legaal in de EU verblijft. De politieman is vriendelijk maar standvastig. De gezichten van de zussen verstarren. Ze beginnen te graven in de bestanden op hun telefoon.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Grenscontroles zijn terug van weggeweest in Europa: op de politieke agenda in de Tweede Kamer in Den Haag, bij Brussels topoverleg deze week, en in concrete vorm op Bundesautobahn 15 ter hoogte van Klein Bademeusel. Sinds 16 oktober voert de Duitse politie er permanent grenscontroles uit. Hier, en langs de rest van de grens met Polen, Tsjechië, en Zwitserland. Medio december besloot de regering tot drie maanden verlenging.
Het experiment vindt plaats onder grote druk van de rechtse oppositie. De drie regeringspartijen in Duitsland zijn zeer impopulair. In de peilingen hebben ze gezamenlijk nog maar eenderde van de stemmen, nauwelijks meer dan de conservatieve oppositieleider CDU alleen. De extreem-rechtse AfD staat op nummer 2, met ruim 20 procent. De AfD is een antimigratie-partij om vooral nationalistische redenen, bij de CDU overheerst vooral het financiële argument. In 2023 ontving Duitsland tot en met november 325.801 asielaanvragen, 60 procent meer dan in 2022.
Maar niet aan deze grensovergang. Sterker nog: er komt inmiddels nauwelijks niemand meer aan. In de dertig dagen voorafgaand aan de nieuwe grenscontroles telde de politie in heel Duitsland dagelijks 700 illegale binnenkomsten. Sinds de controles zijn dat er 300, een afname van 57 procent. Wat betreft asielzoekers: de deelstaat Brandenburg, aan de Poolse grens, registreerde bijna driekwart minder nieuwe vluchtelingen. In het nabije Berlijn is dat 47 procent. Wel verwerkte Duitsland in november 11 procent meer asielaanvragen dan in oktober, maar er zit vertraging tussen aankomst en registratie.
‘De aantallen zijn heel sterk teruggelopen,’ aldus een woordvoerder van het Brandenburgse bestuur.
Cijfers voor november en december zijn er nog niet, maar vraag het de politiemensen aan de Duits-Poolse grens bij Klein Bademeusel en het antwoord is kort: hier nog maar een handvol. Op deze dinsdagmorgen welgeteld één, een Syrische jongeman die om half vier ’s nachts uit een andere Flixbus werd geplukt. Hij bleek juist de dag ervoor uitgezet van Duitsland naar Polen omdat hij daar eerder verblijf had gehad, en de Duitse autoriteiten besloten dat hij daar asiel moest aanvragen. Hem werd de toegang tot Duitsland geweigerd.
Zo gaat het tegenwoordig, zegt Frank Malack (41), de politiecommandant die vanochtend verantwoordelijk is voor de grenscontrole: veel kleinschaliger. Er komen vooral eenlingen, die het op eigen houtje proberen. De grenscontroles laten onverlet dat Duitsland nog altijd ondertekenaar is van het VN-Vluchtelingenverdrag en mensen op de vlucht voor geweld dus asiel mogen aanvragen. ‘Ik geloof niet dat de meeste Duitsers dat beseffen’, zegt een politiebeambte die om vrij te kunnen spreken niet met naam in de krant wil.
Maar: je kunt het de vluchtelingen wel logistiek moeilijker maken. Altijd al patrouilleerde de Bundespolizei in de grensregio, maar nu bij vrijwel elke overgang – groot en klein – op zijn minst één politiewagen heeft postgevat, is de modus operandi van de smokkelaars ernstig verstoord. Die reden altijd graag met bestelbusjes de grens over, en zetten dan twintig of dertig vluchtelingen ergens op een Duits parkeerterrein af.
‘En die busjes pikken we er meestal wel uit’, zegt de 23-jarige politieman Ante Leventic, vlak voordat hij een minibus met geblindeerde ramen aan de kant zet van Bundesautobahn 15. ‘Soms zijn ze versleten of hangen door, je kijkt naar de chauffeur, je kijkt of de laadruimte zichtbaar is. Het is een Bauchgefühl.’
Lopen migranten nu dan niet simpelweg de bossen door, de grens over? Zo simpel is dat niet, zegt politiecommandant Malack. ‘Het zijn behoorlijke afstanden, het is koud en op de grens tussen Polen en Duitsland stroomt de rivier de Neisse. Er is maar een beperkt aantal grote en kleine routes die je over de grens brengt. En ook te voet moet je ergens op een dam of brug het water over, en daar controleren wij.’
Nu de smokkelaars nauwelijks nog vervoer organiseren, wordt het fysiek moeilijk om de grens te bereiken. Ook voor groepen migranten van wie velen recht zouden kunnen hebben op asiel in Duitsland. En dus neemt het aantal nieuwe asielzoekers dat Brandenburg en Berlijn registeren drastisch af – vooralsnog. Ongetwijfeld speelt ook mee dat veel legitieme vluchtelingen niet voldoende bekend zijn met de Duitse grondwet en het VN-vluchtelingenverdrag om te weten dat ze ook zonder smokkelaars een goede kans maken.
Immers: bij aankomst van een irreguliere migrant voert de Duitse politie aan de hand van een vragenlijst een voorcontrole uit. Als het erop lijkt dat iemand recht op asiel zou kunnen hebben, dan mag die doorreizen. Dat geldt niet voor mensen uit veilige landen, zoals Marokko of Georgië, die werk in Duitsland hopen te vinden. Het geldt ook niet voor mensen uit Syrië of Afghanistan die al in Polen hun vingerafdruk hebben achtergelaten, en volgens de Dublin-verordening daarom daar hun asielaanvraag moeten afwachten. Noch geldt het voor mensen wier asielaanvraag om andere reden eerder werd afgewezen, zoals de Syriër in de Flixbus.
Linkse politici in Duitsland vragen zich af hoe de theorie – een politiebeambte die ook maar vermoedt dat iemand recht op bescherming zou kunnen hebben, moet hem of haar de weg wijzen naar een aankomstcentrum in Duitsland – zich verhoudt tot de praktijk. De partij Die Linke stelde in februari Kamervragen over het aantal geweigerde reizigers. Daaruit bleek dat alleen al in 2022 meer dan 3.500 Syriërs aan de grens werden geweigerd, het overgrote deel in Beieren dat al langer intensiever controleert aan de grens met Oostenrijk. Aan de Duits-Tsjechische grens verviervoudigde het aantal weigeringen.
‘De politie geeft als reden dat deze Syriërs zeiden naar Duitsland te komen voor werk en de hoop op een beter leven, en niet om asiel aan te vragen,’ aldus Die Linke. ‘Dat lijkt op pushbacks.’
Hogere politieambtenaren, en ook voorzitter Jochen Kopelke van de vakbond Gewerkschaft der Polizei zeggen dat het niet alleen de grenscontroles zijn waardoor er minder mensen komen. ‘Het is nu winter, de Middellandse Zee is niet begaanbaar’, aldus Kopelke. ‘Landen als Tsjechië en Slowakije hebben controles aan de buitengrenzen verscherpt, waardoor minder mensen de Duitse grens bereiken. Er speelt een conflict tussen smokkelaarsbendes in het oosten van Europa. Wat we nu zien, is dat de maatregelen aan de Poolse grens de regionale situatie veranderen terwijl smokkelaars zich bezinnen op nieuwe mogelijkheden.’
Eén van die mogelijkheden is dat medio maart de grenscontroles niet opnieuw worden verlengd. Wat er dan gebeurt, dat is de grote vraag. Misschien hebben smokkelaars inmiddels andere routes aangelegd. Misschien bouwt zich nu een menselijk reservoir op in Polen dat in looppas richting gereedstaande bestelbusjes met bestemming Duitsland trekt zodra smokkelaars hun werkzaamheden hervatten.
Misschien ook leiden de controles tot een langdurige afname van het aantal irreguliere migranten dat probeert Duitsland te bereiken, in combinatie met de almaar strengere maatregelen aan de oostelijke buitengrenzen van Europa. Commandant Malack heeft er een hard hoofd in. Er gaat simpelweg teveel geld om in de smokkelaarsbranche om ermee op te houden. Linksom of rechtsom, ze zoeken een weg.
Maar voor nu is alles onder controle aan de Bundesautobahn 15 in Klein Bademeusel. De oogst van twee uur checks op dinsdagmorgen? Eén auto zonder papieren, één Poolse man met een jachtgeweer en zelfs geluiddemper die beide volstrekt legaal blijken, één onfortuinlijke sigarettensmokkelaar wiens kerstvreugde een kostbare knauw krijgt, en één vertraagde Flixbus met daarin twee Oekraïense vluchtelingen die een halfuur in de rats moeten zitten.
Aan de benarde situatie van de twee zussen komt een einde als een aanwezige politieman besluit de telefoon van de jongste zus, die haar verblijfsstatus in Polen niet kan bewijzen, te ‘hotspotten’. Via zijn internetverbinding vindt zij subiet haar verblijfspapieren in een Poolse ID-app. De Flixbus mag doorrijden naar Mannheim.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden