Wie afgelopen jaren naar de zenders van publieke omroep TVP zapte, belandde via de kijkbuis in het universum van de politieke partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). In het journaal werd Polen belaagd door Brussel, Berlijn, illegale migratie en ‘lhbti-ideologie’. Oppositieleider Donald Tusk, inmiddels teruggekeerd als premier, werd afgebeeld als de duivel, soms letterlijk: om zijn persoon werd niet zelden een rode gloed gemonteerd. Over de regering van PiS berichtte TVP niets dan goeds.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Als het aan de nieuwe regering-Tusk ligt, krijgen de Poolse televisiekijkers vanaf woensdag of donderdag om half acht ’s avonds een heel ander journaal voorgeschoteld. ‘We veroorzaken een lawine’, zei Bogdan Zdrojewski, voorzitter van de mediacommissie in het Poolse Lagerhuis, over de voorgenomen veranderingen.
Dinsdagmiddag nam het Lagerhuis een resolutie aan om de publieke omroep te hervormen, nu is de minister van Cultuur aan zet. Premier Tusk lost hiermee zijn verkiezingsbelofte in om de publieke omroep te ‘depolitiseren’.
Het is van groot symbolisch belang dat de omroep op de schop gaat, zegt Andrzej Bobiński, directeur van denktank Polityka Insight. ‘Wanneer iemand anders het nieuws voorleest, dát is het moment waarop mensen de verandering voelen.’
‘We hebben ergere propaganda gemaakt dan in de jaren zeventig’, oftewel onder het communisme, zei oud-omroepdirecteur Marcin Wolski na de verkiezingen in oktober. Toen PiS in 2015 aan de macht kwam, nam ze vliegensvlug de publieke omroep over, die naast TVP ook uit Polskie Radio en persbureau PAP bestaat. Managers en journalisten werden ontslagen en de omroep werd een spreekbuis van de regering. TVP kent sindsdien vier zuilen, zei een oud-journalist in 2021: ‘Sport, entertainmentshows, speelfilms en propaganda.’
Dinsdagavond gingen rond de honderd parlementariërs van PiS uit protest naar het hoofdkantoor van TVP. Ze brachten daar de nacht door. Onder hen ook partijleider Jarosław Kaczyński, die het een ‘verdediging van de democratie noemde’ en hamerde op pluraliteit van de media.
De parlementariërs maakten selfies met TVP-journalisten, onder meer in de regiekamer van de omroep. De PiS-politici bevestigden daarmee ironisch genoeg precies datgene wat hun critici al tijden betogen, namelijk dat TVP hun eigen omroep is: TVPis, zoals de omroep in de Poolse volksmond is gaan heten.
Het was eveneens tekenend dat enkel PiS-vriendelijke media kans kregen van dichtbij verslag te doen van de actie, waarbij luidkeels ‘vrije media’ werd gescandeerd. Journalisten van andere media mochten de parlementariërs slechts vanachter de grote ruiten van het hoofdkantoor gadeslaan.
Het is een krachtmeting tussen de nieuwe en de oude regering, zegt Bobiński. ‘PiS wil laten zien dat ze de instituties verdedigt waar ze recht op meent te hebben.’ Voor Tusk is de hervorming van de omroep behalve symboliek ook van praktisch belang: partijdige berichtgeving door TVP zou talrijke hervormingen van de nieuwe regering kunnen ondermijnen.
Bobiński: ‘PiS speelt op de lange baan. Voor elke nieuwe regering zijn de eerste zes maanden essentieel. Tusk moet laten zien dat hij dingen voor elkaar kan krijgen. PiS kan via de zender het maatschappelijk debat vergiftigen.’
Adam Szynol, media-onderzoeker aan de Universiteit van Wrocław, onderstreept het belang van hervormingen bij de publieke omroep. ‘Het is van groot belang dat fatsoenlijke journalistieke standaarden terugkeren.’
Polen hebben een breder televisieaanbod dan alleen TVP. De publieke omroep heeft een even groot marktaandeel als commerciële (nieuws)zenders Polsat en TVN. Samen zijn ze goed voor zo’n driekwart van de programmering. Maar TVP is als enige omroep gratis te zien en te ontvangen in elke uithoek van Polen. En het publiek bestaat volgens Szynol voornamelijk uit oudere Polen die doorgaans niet naar alternatieve nieuwsbronnen zoeken.
Wat Tusk doet, is niet nieuw, zegt Bobiński van Polityka Insight. ‘Elke regering heeft tot nu toe de omroep hervormd, er was altijd een relatie tussen de omroep en de regering. Maar onder PiS nam dit extreme vormen aan.’
Wel hangt er één vraag boven de hervormingen, zegt Bobiński: ‘Hoe krijgen ze dit voor elkaar binnen de wet?’ PiS heeft talloze juridische hindernissen opgeworpen om dit te bemoeilijken, zo verbood het Grondwettelijk Hof (een verlengstuk van de vorige regering) vorige week het ontslaan van het management van de omroepen. Over wetswijzigingen kan president en PiS-bondgenoot Duda zijn veto uitspreken.
Tusk kiest het offensief. Woensdagochtend ontsloeg zijn minister van Cultuur de bazen van TVP, Polskie Radio en PAP – de uitspraak van het Grondwettelijk Hof bestempelt hij als niet bindend. Het nieuwe management werd kort daarna al gesignaleerd rond het TVP-kantoor. Ook de uitzending stopte en werd vervangen door muziek.
Van de protesten is de nieuwe regering evenmin onder de indruk. Op het statement dat sommige journalisten zich aan de verwarming willen ketenen, zei mediacommissievoorzitter Zdrojewski: ‘Laat ze daar maar lekker zitten.’ Komende dagen zijn cruciaal, denkt Bobiński. Niet alleen voor TVP, maar ook voor de andere instituties die Tusk aan het hervormen is. ‘Vlak voor Kerst, zodat tijdens de feestdagen iedereen het erover heeft aan tafel.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden