Zweden was met zijn coronabeleid de uitzondering – geen lockdowns, geen schoolsluitingen. Toenmalig staatsepidemioloog Anders Tegnell werd er vooral om verguisd. Nu de Zweedse oversterfte relatief laag blijkt, is de wind gedraaid en blikt Tegnell terug en vooruit.
Als er binnenkort een nieuwe pandemie komt, hebben we dan geleerd van de vorige? Het is een vraag die Anders Tegnell, de Zweedse oud-staatsepidemioloog die tijdens corona wereldberoemd werd vanwege een afwijkend coronabeleid, graag stelt. En waarop hij niet altijd een antwoord krijgt. ‘Soms lijkt het of we de pandemie zo snel mogelijk willen vergeten.’
Om het debat op gang te brengen schreef Tegnell (67) onlangs een boek, Gedachten na een pandemie. Daarin doet de epidemioloog verslag van een roerige periode, waarin hij vanwege bedreigingen werd beveiligd. Het boek is ook een verantwoording voor een uitzonderlijk coronabeleid. Zweden was het land zonder lockdowns, horecasluitingen en avondklokken, waar kinderen tot 16 jaar de hele pandemie naar school konden. Zweden was ook het land waar het virus in 2020 bijzonder hard toesloeg en de sterftecijfers tot de hoogste van Europa behoorden. In dat jaar overleden ongeveer achtduizend Zweden aan corona, de helft van hen in verpleeghuizen voor ouderen.
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
Het eigenzinnige beleid leidde tot bewondering, omdat Zweden wegbleef van grote restricties. Maar wat vooral bleef hangen is de spijkerharde kritiek. ‘Europa’s waarschuwing’, noemde The New York Times de koers van Zweden. Dr. Tengele, klonk het op sociale media, een verwijzing naar nazi-dokter Josef Mengele. ‘Ik werd een moordenaar en een psychopaat genoemd, iemand die roulette speelde met mensenlevens’, schrijft Tegnell.
De wind is gedraaid. Afgaande op de oversterfte over de gehele pandemie behoort de coronasterfte in Zweden tot de laagste van Europa. ‘Als het oorlog wordt, mag Tegnell mijn generaal zijn’, schreef een recensent vorige maand in de krant Dagens Nyheter. Toe maar. ‘De Zweden voelen zoete wraak, omdat het destijds was alsof ze allemaal kritiek kregen. Nu zeggen ze: oké, je hebt ons uitgelachen, maar kijk hoe het gelopen is’, zegt Tegnell, op het kantoor van zijn uitgever in Stockholm. De Zweed stopte in 2022 als staatsepidemoloog maar werkt nog altijd voor Folkhälsomyndigheten, het Zweedse RIVM.
‘Nee, zo denk ik niet. Corona was een slechte tijd voor veel mensen en velen hebben iemand verloren. Maar ik vind het wel belangrijk om terug te kijken en te begrijpen wat wel en niet werkte.’
‘Ja oké, ik ben er trots op dat ik deel uitmaakte van hoe we als Zweden door deze crisis zijn gekomen. We hadden echt het gevoel: we gaan het samen doen. Mensen werkten vanuit huis, vermeden anderen als ze ziek waren en ze reisden veel minder. En dat allemaal zonder dwang.’
Tegnell beschrijft zichzelf in het boek als stug, iemand die ‘door kan ploegen zonder al te veel om gevoelens van anderen te denken’. Slechts op een paar momenten in het boek toont hij emoties, bijvoorbeeld als hij zijn beklag doet over een ‘pestcampagne’ in de dan nog kritische Zweedse media. Of als hij vertelt over de bedreigingen tegen hem en zijn gezin, waardoor hij bij publieke optredens vergezeld wordt door twee agenten. Zijn voornaamste uitlaatklep is de tuin van de boerderij in Linköping, waar hij in zijn groene Helly Hansentrui appelbomen snoeit en brandhout hakt. Bang was hij niet, zegt hij. ‘Bij jullie had Marion Koopmans het veel erger. Het is nu een vervelende bijkomstigheid als je een publiek figuur wordt. Van de politie begreep ik dat het niet tegen mij persoonlijk was, maar omdat ik bekend was.’
Het boek begint met een ontmoeting van Tegnell en zijn Scandinavische collega’s, begin 2020. De Zweed stelt voor een gezamenlijke coronastrategie te bedenken, maar al snel blijkt dat de landen verschillend denken over welke maatregelen verantwoord zijn. Niet lang daarna besluit Denemarken als een van de eerste landen de scholen te sluiten. Een ‘extreme’ actie, schrijft Tegnell.
‘Onder epidemiologen hadden we eerder gesproken over schoolsluitingen tijdens de Mexicaanse griep in 2008. De conclusie was dat het niet geholpen had, terwijl het wel negatieve gevolgen had. Van corona wisten we dat kinderen het virus nauwelijks verspreidden, dus de voordelen van het sluiten van scholen waren marginaal, als ze er al waren. Als je me vraagt waar ik trots op ben, dan is dit het.’
‘In die landen werd het coronabeleid al snel heel politiek. Dat was nooit het geval in Zweden. We hebben een wettelijk mandaat van het parlement en een duidelijke werkverdeling tussen ons en de politici.’
Volgens Tegnell speelde mee dat het virus zich in Zweden sneller verspreidde dan in de buurlanden. Eind februari 2020 gingen een miljoen Zweden tijdens de ‘sportvakantie’ naar het buitenland. Velen van hen namen het virus mee terug. ‘Het kwam over ons heen als een tsunami. Het wordt soms vergeten, ook door de coronacommissie, dat dit in de andere noordse landen niet zo was.’
De Zweedse coronacommissie concludeerde in 2022 dat het vermijden van lockdowns ‘fundamenteel correct’ was, maar dat Tegnell en zijn collega’s bij aanvang te traag en te mild reageerden. Zo was een verbod op bijeenkomsten van meer dan vijftig personen de meest vergaande verplichting. Volgens de commissie hadden restaurants, winkelcentra en zwembaden dicht gemoeten.
Tegnell is het hier niet mee eens. ‘We konden zien dat daar het probleem niet zat. De besmettingen vonden vooral plaats bij mensen thuis, op het werk en verder nog een beetje bij privéfeestjes. De verspreiding in winkelcentra was minimaal.’
‘Ik vind het moeilijk om te zien wat we hadden kunnen doen dat verschil had gemaakt. Vergaande ingrepen zoals een verplichte quarantaine voor reizigers hadden bij mensen thuis tot grote problemen geleid. Bovendien was er geen juridische grond voor.’
‘Als we er echt in geloofden, hadden we het denk ik wel kunnen regelen. Maar dat was niet zo. Er waren veel landen die strikte grenscontroles invoerden, maar het virus overspoelde die landen ook.’
‘Het is duidelijk dat de verpleeghuizen met ouderen, die in Zweden worden gerund door lokale overheden of bedrijven, niet goed gemanaged zijn. Ze hadden niet de juiste spullen en in sommige gevallen werden de risico’s voor de bewoners niet serieus genomen. In sommige verpleeghuizen ging het wel goed, dus het kan wel. Ik zou beter mijn best doen om onze noodkreet over te brengen naar de managers.’
Zucht. ‘Nee, wij en de hele samenleving begrepen niet goed in hoeverre deze groepen buiten de maatschappij stonden en dat we ze met onze adviezen niet konden bereiken. Dat haal je dan tijdens een crisis nooit meer in. Maar het klopt dat we voor deze groep ook geen goede maatregelen hadden, omdat ze niet thuis konden blijven.’
‘Dat weet ik niet. We hadden op dat moment allemaal weinig informatie. En je moet beseffen dat we in Zweden ook een soort van intelligente lockdown hadden. Veel mensen bleven vrijwillig thuis en minstens de helft van de werknemers ging over op thuiswerken. Ook hier in Stockholm waren de straten leeg. Het was een vrijwillige lockdown, maar het werkte.’
‘Dat maakt veel uit. Een advies werkt veel beter omdat mensen dan weloverwogen beslissingen nemen. In een vrijwillige lockdown begrijpen burgers waarom ze minder contact met anderen moeten hebben en passen ze zich aan. In een geforceerde lockdown zijn mensen geneigd de regels te ontwijken en manieren te vinden om toch een normaal leven te leiden.’
‘Wij hadden hetzelfde beleid en relatief minder ic-bedden. Het is ons ook gelukt om te voorkomen dat deze volliepen.’
‘Dat is moeilijk te zeggen, want ik heb de RIVM-data niet. Maar we deden dingen die hetzelfde effect hadden. En er is nog een andere factor. Onze aanpak rust op de veronderstelling dat burgers bereid zijn zich zonder dwang aan te passen. Dit zou elders ook kunnen werken, het is niet per definitie iets Zweeds.
‘In Nederland bestaat de traditie om gedetailleerde instructies te geven, terwijl veel Zweedse wetten en regels een doel formuleren. In plaats van een instructie voor het aantal bezoekers thuis adviseerden wij om contacten te beperken. Daarnaast is Nederland meer dichtbevolkt. Een avondklok kan zin hebben op plekken waar veel mensen samenkomen. Dat hebben wij niet echt, zelfs niet in Stockholm. Bovendien waren wij ervan overtuigd dat besmettingen in de buitenlucht zeldzaam waren.’
‘Toch werd door een aantal landen verdedigd dat je niet naar buiten mocht. En die logica zal ik nooit begrijpen, dat is gewoon vreemd. Wij zeiden: ga juist naar buiten en ontmoet je familie daar.’
‘Iedereen accepteerde het, maar velen waren denk ik niet overtuigd van de redelijkheid van alle beslissingen, zoals dat je maar twee bezoekers mocht ontvangen. Zo’n maatregel komt op mij niet over als zinvol, omdat er zoveel andere factoren meespelen. Twee mensen kunnen ook de verkeerde zijn. Het is veel zinvoller om mensen aan te raden in een eigen bubbel te blijven.’
‘Het belangrijkste is dat onze samenleving beter voorbereid moet zijn. Wij, de lokale overheden, de verpleeghuizen. Ik denk dat corona ons echt heeft geleerd dat je een pandemie alleen goed kunt managen als alle delen van de samenleving betrokken zijn.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden