Het migratiemuseum, dat in het voorjaar van 2025 opengaat, bouwt aan een imposante kunstcollectie. Fenix komt uit de koker van de filantropische stichting Droom en Daad. ‘Migratie gaat over vreugde en verdriet, over grenzen, identiteit, heimwee, afscheid nemen, liefde’, zegt directeur Anne Kremers.
Terwijl er in Den Haag wordt gekneed aan een nieuw kabinet dat de instroom van asielzoekers en andere migranten fors wil beperken en al even fors dreigt te bezuinigen op kunst en cultuur, verrijst in Rotterdam een museum van maar liefst 16 duizend vierkante meter dat alle facetten van migratie laat zien door middel van fotografie en hedendaagse kunst. Fenix, museum voor migratie, heeft subsidie noch politieke rugdekking nodig.
‘We gaan in het voorjaar van 2025 open’, zegt Anne Kremers, de 34-jarige directeur van Fenix tijdens een rondgang door de immense Fenixloods II, het toekomstige onderkomen van het museum. De loods uit 1923 is nog helemaal leeg, maar dankzij de nieuw aangelegde vloerverwarming is het al behaaglijk. ‘Migratie gaat bij ons niet over cijfers en statistieken, niet over mensen bang maken. Migratie doet iets met de mensen die vertrekken, met degenen die achterblijven, met de generaties die daarna komen. Het gaat over vreugde en verdriet, over grenzen, identiteit, heimwee, afscheid nemen, liefde.’
Over de auteur
Bart Dirks schrijft voor de Volkskrant over kunst en cultuur. Eerder was hij onder meer verslaggever in Den Haag en Rotterdam en correspondent in Brussel.
Katendrecht is de uitgelezen locatie om verhalen te vertellen over vertrek en aankomst. Oorspronkelijk was het een boerendorp in de polder ten zuiden van Rotterdam. Toen rond 1900 de Maashaven en de Rijnhaven werden uitgegraven, moesten de boerderijen wijken voor zeemanshotels en werd het een schiereiland. Roemruchte zeekroegen brachten er ophef en vertier. ‘De Kaap’ werd het eerste Chinatown van het Europese vasteland.
Aan deze kades vertrokken miljoenen Europese landverhuizers met de Holland-Amerika Lijn naar de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. In de jaren vijftig van de 20ste eeuw was Rotterdam bovendien de plek waar veel repatrianten en Molukkers uit Nederlands-Indië arriveerden. Op de punt van Katendrecht ligt permanent het 228 meter lange ss Rotterdam afgemeerd, een voormalig stoomschip van de Holland-Amerika Lijn. Aan de overkant van het water ligt Hotel New York, het voormalige hoofdkantoor van de Holland-Amerika Lijn, en de Cruiseterminal.
Het migratiemuseum komt uit de koker van Droom en Daad. Deze filantropische stichting van de miljardairsfamilie Van der Vorm spendeert in Rotterdam honderden miljoenen euro’s aan kunst en cultuur. Grondlegger van het familiekapitaal was Willem van der Vorm (1873-1957), een boerenzoon die rijk werd met de handel in steenkool en het vervoer daarvan over water. Hij redde later de in financiële nood verkerende Holland-Amerika Lijn (HAL).
Maar Fenix wil meer zijn dan een ‘landverhuizersmuseum’ – het etiket dat er, bij gebrek aan beter, bij de eerste aankondiging in 2016 op werd geplakt. ‘Het is uiteindelijk veel breder en groter geworden’, zegt Anne Kremers. ‘We willen laten zien dat migratie over mensen gaat. Niet alleen als historisch fenomeen, want mensen zijn immers altijd in beweging geweest en zullen ook altijd blijven bewegen.’
Die beweging wordt gesymboliseerd door de futuristische, architectonische ingreep in het midden van de Fenixloods II, de Tornado. Deze dubbel gedraaide trapconstructie, als een dna-streng, verbindt de begane grond en de eerste verdieping met een platform van 24 meter hoog. ‘De Tornado is bedoeld als een metafoor voor de route die je als migrant aflegt’, zegt Kremers. ‘Er is een korte en lange route omhoog, maar beneden kun je dat verschil niet zien. De traptreden zijn allemaal anders: de trap wordt soms breder of smaller, de balustrades zijn soms hoger en dan weer laag.’
De architect van deze blikvanger is de Chinese ‘starchitect’ Ma Yansong (48). Zijn bureau MAD Architects bouwt momenteel in Los Angeles een museum in de vorm van een ruimteschip in opdracht van Star Wars-regisseur George Lucas. Kremers vindt het symbolisch dat een Chinese architect uitgerekend op Katendrecht zijn eerste Europese project realiseert, in het voormalige Chinatown. ‘We vinden het vanzelfsprekend dat Europese architectenbureaus in China bouwen, maar andersom gebeurt het zelden.’
Het museum krijgt drie permanente tentoonstellingen. Op de begane grond komt een doolhof met tweeduizend koffers die in het hele land zijn ingezameld. ‘Daarmee kregen we óók de verhalen van de gevers erbij’, zegt Kremers. ‘Die verhalen, over migratie en reizen, hoor je in het kofferdoolhof.’
Eveneens op de begane grond, aan de andere kant van de Tornado, komt de fototentoonstelling Family of Migrants. Honderden foto’s van fotografen uit meer dan zestig landen snijden thema’s aan als familie, vertrek en aankomst, afscheid en heimwee. Een van de topstukken uit de collectie is een originele afdruk van The Steerage (‘Het tussendek’), in 1907 gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Alfred Stieglitz (1864-1946).
Op de eerste verdieping, een open ruimte van 172 meter lang, komt de kunstcollectie – het aankoopbudget is ruim en dat geeft buitengewoon veel mogelijkheden. ‘Kunst is een middel om verhalen te vertellen en vragen te stellen’, aldus Kremers. ‘We gaan niet te veel invullen. Kunst hoeft niet ingewikkeld of elitair te zijn. Dit is een museum om met je hart te ervaren in plaats van met je hoofd.’
Sinds 2016 zijn er al tweehonderd kunstwerken aangekocht van onder anderen Rineke Dijkstra, Bill Viola, Grayson Perry en Danh Vo. Op kunstbeurs Tefaf in Maastricht kocht Fenix begin dit jaar twee zeldzame ‘tronies’ of studiekoppen van vrije zwarte Afrikanen, geschilderd rond 1640 door de Leidse schilder Jan van Staveren. In 2019 werd op kunstbeurs Frieze in New York een levensgrote stadsbus van textiel gekocht, gemaakt door de Amerikaanse popartkunstenaar Red Grooms. De bus zit vol met stoffen poppen, typische New Yorkers die deze wereldstad verbeelden. Bezoekers van Fenix kunnen ook in de bus gaan zitten.
Het migratiemuseum heeft bovendien zeven kunstenaars een opdracht gegeven voor nieuw werk. Zo maakt Efrat Zehavi, in 2001 verhuisd van Jeruzalem naar Rotterdam, een ‘portret’ van de havenstad door de portretten te boetseren van Rotterdammers met wie ze in gesprek gaat. De Amerikaanse kunstenaar Hugo McCloud maakt een stedelijk landschap met plastic zakken.
Anne Kremers vindt het lastig te zeggen met welke musea Fenix zich het best laat vergelijken. ‘We zijn aangesloten bij een club van 25 migratiemusea wereldwijd, waaronder Ellis Island in New York, maar we zijn de enige die het verhaal vooral aan de hand van kunst vertellen.’
Eerder voelt Fenix zich verwant met Centquatre, vlak bij Gare du Nord in het 19de arrondissement van Parijs. Dat is een bruisende openbare plek waar jonge kunstenaars exposeren en kinderen breakdancelessen krijgen. Een andere inspiratiebron is Friche la Belle de Mai, een coöperatieve plek in een voormalige tabaksfabriek in Marseille met onder meer een skatepark, een moestuin, een crèche, theater, concerten en exposities.
‘Centquatre en La Friche zijn vrijplaatsen waar iedereen welkom is’, zegt Kremers. ‘Fenix wil ook zo laagdrempelig mogelijk zijn. Rotterdam is een superdiverse stad met meer dan 170 nationaliteiten. Dat gaan we vieren op het Plein, een overdekte, openbare plek van tweeduizend vierkante meter hier in de loods. Op het Plein gaan programmamakers uit de wijk en de wereld voortdurend wisselende activiteiten organiseren, van internationaal muziekpodium tot keuken voor stad en buurt.’
De filantropische stichting Droom en Daad mag dan diepe zakken hebben, toch moet het nieuwe museum ‘elke euro verantwoorden’, zegt Kremers. ‘En zo hoort het ook.’ Hoeveel bezoekers het migratiemuseum vanaf voorjaar 2025 verwacht? ‘Zo veel mogelijk. We willen zo laagdrempelig mogelijk zijn. Ons rendement zit niet in hoeveel mensen we bereiken, maar dat we bezoekers duidelijk kunnen maken dat migratie over ons allemaal gaat, niet over ‘de ander’.’
Anne Kremers (34) groeide op in de Achterhoek en studeerde algemene cultuurwetenschappen in Rotterdam en kunstgeschiedenis in Leiden. Op haar 24ste, nog eens niet afgestudeerd, werd ze de jongste museumdirecteur van Nederland, bij Villa Mondriaan, een museum in Winterswijk over de jonge jaren van Piet Mondriaan. ‘Daar heb ik alles geleerd, van financiën tot het organiseren van drie exposities per jaar.’
Na vier jaar wilde ze iets anders gaan doen, maar door haar ‘afwijkende profiel’ kwam ze niet aan de bak bij andere Nederlandse musea. Vervolgens werkte ze 2,5 jaar in Hongkong bij de Chow Tai Fook Art Foundation, net zoals Droom en Daad een filantropische stichting van een familie. ‘In Hongkong was ik zelf ook een migrant. Je blijft westerling, ik had er een andere moedertaal dan mijn collega’s. Nederlanders denken over het algemeen altijd heel goed te weten hoe iets in elkaar zit. In Hongkong heb ik geleerd om te luisteren.’
Daarna solliciteerde ze bij Fenix, het museum waarvan in de beginjaren vooral Droom en Daad-directeur Wim Pijbes het bekendste gezicht was en die nog altijd betrokken is bij het samenstellen van de kunstcollectie. ‘Nu bouw ik aan de collectie en de organisatie’, zegt Kremers. ‘Ik heb vijftien mensen in dienst, maar het team gaat nog groeien. Het personeelsbestand moet een afspiegeling worden van Rotterdam, ook om zo veel mogelijk bezoekers in hun moedertaal te kunnen ontvangen.’
De Fenixloodsen zijn ontstaan uit de in 1923 gebouwde San Franciscoloods. Destijds was die met 360 meter een van de langste loodsen ter wereld. In 1944 werd het middendeel door de Duitsers opgeblazen. Na de oorlog werd het gebouw hersteld, maar sinds een brand in de jaren vijftig bestaat het uit twee losse delen. Fenix I is inmiddels ‘overkapt’ met acht verdiepingen aan appartementen. In Fenixloods II, waar het museum komt, zat de Fenix Food Factory, een culinaire broedplaats.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden