Alle seinen staan op rood voor onze democratie. Nu partijen onderhandelen met Geert Wilders over regeringsdeelname, dreigt Nederland richting een autocratie te slaapwandelen. De geschiedenis leert dat uitgesproken antidemocraten zoals Wilders direct beginnen de democratie te ontmantelen zodra ze aan de macht komen. Of ze nou veinsden milder te zijn of niet.
Er rest democraten in Nederland, op links én rechts, dus slechts één opdracht: Wilders en de PVV buiten de macht houden en zo onze democratie beschermen.
Over de auteur
Bas Bijlsma is expert in vroegtijdig herkennen van geweldsrisico’s en democratisch verval. Hij is actief binnen GroenLinks-PvdA, onder meer als co-voorzitter van de programmacommissie voor de Europese verkiezingen, en was tevens kandidaat-Kamerlid bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Al twintig jaar laat Wilders zien dat hij een overtuigd antidemocraat is. Of het nou rechters, journalisten, minderheden of politieke opponenten zijn: niemand was veilig voor zijn beledigende en anti-rechtsstatelijke scheldkanonnades. Rechters waren ‘laf’ en ‘gestoord’, journalisten ‘tuig van de richel’, Marokkaanse Nederlanders ‘rovende straatterroristen’, politieke opponenten ‘vals’ en de Tweede Kamer een ‘nepparlement’. Zijn veroordeling door de Hoge Raad voor groepsbelediging − naar aanleiding van zijn ‘minder-Marokkanen’-uitspraak − noemde hij een ‘schandvlek voor de rechtsstaat’. Hij weigerde zelfs de uitspraak van de hoogste rechters te erkennen en zich er iets van aan te trekken.
Als expert in het vroegtijdig signaleren van democratisch verval en conflictrisico’s heb ik een harde les geleerd: je moet altijd serieus nemen wat autocraten in spé zeggen. Juist wanneer ze vrijuit kunnen spreken in de oppositie. Zij doen namelijk meestal ook wat ze zeggen. Zodra ze macht krijgen, brengen ze hun antidemocratische idealen in de praktijk. Daarvoor hoef je alleen maar naar de politieke vrienden van Wilders te kijken, zoals Victor Orbán in Hongarije of Vladimir Poetin in Rusland. Tekenend is de blijvende weigering van Wilders om ook maar één controversiële uitspraak terug te nemen, ondanks grote druk van medeparlementariërs.
Het is dan ook zorgelijk dat andere democratische partijen met Wilders en de PVV willen spreken over het landsbestuur. Daarmee normaliseren ze zijn extreme en anti-rechtsstatelijke retoriek. Je hoort vaak dat dit nodig is om recht te doen aan de verkiezingsuitslag. En dat risico’s beperkt kunnen worden door Wilders nogmaals trouw aan de Grondwet te laten zweren. Dit getuigt van een ongelooflijke naïviteit en gebrek aan historische kennis. Vrijwel elk democratisch verval verloopt namelijk via democratische weg. Zelfs Hitler hoefde nooit de Weimarconstitutie buitenspel te zetten en haalde op zijn hoogtepunt slechts 37 procent van de stemmen. Ook nu gebruiken de Poetins en Orbáns van deze wereld juist de democratische procedures om vrijheden in te perken.
Onze democratie is dus kwetsbaar. Zeker als democraten gelegenheidsallianties sluiten met antidemocraten. Vaak omdat hun opvattingen en belangen deels overlappen met de antidemocraten, zoals nu op migratie. Zo krijgen antidemocraten toegang tot de macht, waarna het vaak snel gaat. Zo worden wetten aangepast om de vrijheid van meningsuiting en andersdenkenden te beknotten. Denk aan de PiS-regering in Polen die via het parlement ‘lhbtqi-vrije zones’ instelde.
Als daar weerstand tegen komt, gebruiken ze vervolgens de rechtsstaat om die te bestrijden. De standaardmethode die ze daarbij hanteren: eerst tegenstanders demoniseren, dan criminaliseren en ze vervolgens via de rechterlijke macht de mond snoeren. Denk aan Wilders’ wens ngo’s te verbieden die volgens internationaal recht drenkelingen redden op de Middellandse Zee. De volgende stap is onwelgevallige rechters, die bijvoorbeeld het ongrondwettelijke moskee-verbod zullen tegenhouden, te kleineren of ontslaan. Iets waartoe Wilders ook al meermaals toe opriep en wat we ook zagen gebeuren in Hongarije en Polen. Kritische media worden wegbezuinigd en geïntimideerd, in lijn met een lange reeks uitspraken van Wilders en andere PVV’ers.
Kortom, Wilders volgt het draaiboek van de autocraat in spé. We moeten hem dus bloedserieus nemen. Als Wilders en de zijnen al twintig jaar racistische, opruiende, discriminerende en antidemocratische uitingen doen, dan vinden ze dat ook echt. Toezeggingen om de toon te matigen of grondrechten te respecteren blijken in de praktijk vooral pragmatische compromissen om de weg naar de macht te plaveien.
Dit kan daarom maar op één manier stoppen: democraten op links én rechts moeten antidemocraten buiten de macht houden. Dit is volstrekt democratisch en zelfs hun democratische plicht. Of antidemocraten nou twee of twee miljoen stemmen krijgen; ze horen niet thuis in het centrum van de macht. En de tijd dringt. Tekenend is dat Kamerleden van ook democratische partijen hebben gekozen voor PVV’er Martin Bosma als nieuwe Kamervoorzitter. Dit geeft de PVV nu al grote invloed op de parlementaire agenda.
Stop het slaapwandelen richting autocratie. Nu is het moment. Dit is geen tijd voor compromissen, maar voor principiële rechtlijnigheid. Niet voor gedogen, maar voor bestrijden. Dit is het moment waarover de geschiedenis zal oordelen. En aan democraten om te kiezen aan welke kant van de streep zij willen staan.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden