De lichaamstaal was veelzeggend. Tijdens een bezoek aan Israël, afgelopen donderdag, stond Amerika’s hoogste veiligheidsadviseur Jake Sullivan te luisteren naar Yoav Gallant, de Israëlische minister van Defensie. Gallant had het over een oorlog die nog ‘maanden’ zal duren, met een zichtbaar verontruste Sullivan naast hem. Achter de schermen oefenen de Amerikanen juist druk uit op Israël om de oorlog tot een minimum terug te schroeven, liefst voor het einde van het jaar. Dit is niet wat Sullivan wilde horen.
Gallant herhaalde wat het Israëlische kabinet sinds het begin van de Gaza-oorlog zegt: Hamas moet verslagen worden. Maar met het oplopend aantal doden – inmiddels ruim 19 duizend – en de groeiende internationale druk op Israël dreigt dat doel steeds meer een hol mantra te worden. Want wat betekent dat, ‘verslaan’? Wanneer kan Israël verklaren dat de klus geklaard is?
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Eerst de cijfers: naar eigen zeggen heeft Israël sinds begin oktober ongeveer zevenduizend Hamas-strijders gedood, hetgeen neerkomt op – opnieuw volgens de eigen schatting – ruwweg een kwart van Hamas’ totale mankracht. Voor een tip over de schuilplaats van de politieke leider, Yahya Sinwar, heeft het leger 360 duizend euro uitgeloofd. Met opgepompt zeewater zet men nu Hamas’ tunnelnetwerk onder water, hopend de strijders naar boven te dwingen.
Maar zelfs als Sinwar en andere kopstukken worden opgespoord en gedood, is Hamas niet ineens van de aardbodem verdwenen. Wat voor de Taliban (Afghanistan) en de Vietcong (Vietnam) gold, geldt ook voor Hamas: de organisatie, hoe huiveringwekkend ook in haar methoden, belichaamt een idee (‘gewapend verzet’ tegen de bezetter), en ideeën zijn onuitroeibaar. ‘Een guerrillaorganisatie wint als ze niet verliest’, wist de onlangs overleden topdiplomaat Henry Kissinger. ‘Een conventioneel leger verliest als het niet wint.’
Zoals veel conventionele legers vecht Israël op basis van de regels die het uit eerdere oorlogen kent. Een belangrijke doctrine komt uit de zomeroorlog in Libanon (2006) en werd vernoemd naar de wijk Dahiya in Beiroet. Deze ‘Dahiya-doctrine’ werd toegepast in eerdere Gaza-operaties (2008-2009, 2014). Kort samengevat: richt ‘immense’ en ‘disproportionele’ verwoestingen aan in het stedelijke landschap. Circa 40 procent van de huizen in Gaza is inmiddels verwoest, naar schatting 1,8 miljoen mensen zijn op drift. Het doel is tweeledig: voorkom dat Hamas het ooit nog in zijn hoofd haalt om Israël aan te vallen en verleid de wanhopige bevolking zich tegen de ‘eigen’ strijders te keren.
In dat laatste zit voorlopig weinig schot. Uit een peiling van een Palestijnse denktank, afgenomen tijdens het staakt-het-vuren, bleek dat Hamas juist aan populariteit wint, ook in Gaza. Onder Palestijnen op de bezette Westelijke Jordaanoever verdrievoudigde de steun. Verbazingwekkend is dat niet: tijdens de Libanon-oorlog leverden de bombardementen Hamas’ bondgenoot Hezbollah ook meer steun op.
Israël heeft zich, kortom, in een hoek gemanoeuvreerd zonder uitzicht op een duidelijk mission accomplished. Wereldwijd is het geduld nagenoeg op, zoals bleek uit de resolutie in de Algemene Vergadering van de VN die opriep tot een staakt-het-vuren en die met 80 procent van de stemmen werd aangenomen (ondanks onthouding van onder meer Nederland en Duitsland). President Joe Biden riep woensdag op te stoppen met de ‘willekeurige bombardementen’, zijn hardste kritiek tot nu toe, ten teken dat de Amerikaanse steun tegen zijn grenzen aanloopt.
Een groeiend koor van critici heeft bovendien de indruk dat Netanyahu’s regering op een ander, onuitgesproken doel aanstuurt: het verdrijven van honderdduizenden Palestijnen naar de Egyptische Sinaïwoestijn. Die angst wordt reëler nu de oorlog zich van het noorden naar het zuiden van Gaza verplaatst. Een klein Israëlisch ministerie stelde in oktober een (uitgelekt) document op waarin verdrijving geopperd werd als het meest werkbare scenario. ‘Vrijwillige hervestiging’, noemde de bevoegde minister dat, op ‘humanitaire gronden’.
Als de oorlog zo doorgaat, waarschuwde de directeur van VN-organisatie UNRWA Philippe Lazzarini, ‘zal die leiden tot wat velen een tweede ‘Nakba’ noemen.’ De Nakba was de verdrijving van honderdduizenden Palestijnen (onder meer naar Gaza) in 1948, aan de vooravond van de stichting van Israël. De grens bij Rafah zit weliswaar potdicht, maar zolang de humanitaire nood in zuidelijk Gaza groeit, zal de druk op de grens gaan toenemen. Twee op de drie ziekenhuizen zijn buiten werking of verwoest. Het vergt geen fantasie om te zien welke opties Gazanen straks gepresenteerd krijgen: ontsnapping naar Egypte, of een wisse dood.
De Jordaanse minister Ayman Safadi (Buitenlandse Zaken), sprekend namens een pro-westers land dat sinds decennia een vredesverdrag heeft met Tel Aviv, had het over een ‘genocide’ in de maak en een poging Gaza volledig ‘van mensen te ontdoen’. Een woordvoerder van premier Netanyahu ontkende in alle toonaarden. Jordanië heeft reden tot zorg, want ook onder extremistische kolonisten op de Westoever circuleren wensdromen om Palestijnen de grens over te drijven – naar buurland Jordanië.
Een oorlog die begon met een simpel klinkend doel, Hamas verslaan, dreigt een doos van Pandora te openen met opties waarmee niemand is geholpen. De Palestijnen beleven, in de woorden van VN-baas António Guterres, ‘een van de donkerste hoofdstukken’ uit hun bestaan. En het slot is nog niet geschreven.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden