Vóór corona waarschuwde Peter Daszak voor een pandemie. Toen brak, dit weekeinde vier jaar geleden, het virus uit. En kreeg hij, als onderzoeker die samenwerkte met het Virologisch Instituut van Wuhan, de volle laag.
‘Ik sta op een dodenlijst. Mijn twee volwassen kinderen staan op een dodenlijst. We kregen een brief met wit poeder in de bus. Telefoontjes, midden in de nacht, van mensen die schreeuwen dat je uitschot bent en dood moet. Pogingen om in te breken in mijn huis en in mijn kantoor.’
In het ziekenhuisrestaurant van het Erasmus MC somt Peter Daszak, een kleine, 58-jarige bioloog met een rond gezicht en Britse tongval, op wat hem de afgelopen jaren zoal is overkomen. ‘Constant online bedreigingen en beledigingen. Mensen die opduiken bij mijn huis. Het is een grootschalige, gecoördineerde campagne om me weg te vagen, te vermoorden, of ervoor te zorgen dat ik samen met Tony Fauci en Bill Gates in de gevangenis kom.’
Hij neemt een hap pasta. ‘Zo wordt dat publiekelijk gezegd. Schandalig. En behoorlijk griezelig.’
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Dan moet het ergste nog komen, denkt hij, als het Amerikaanse Congres hem volgend jaar dagvaardt om te komen getuigen voor een parlementaire hoorzitting. Komt hij natuurlijk overal met zijn kop op internet. Elk woord, elke uitspraak zullen ze uitvergroten en verdraaien. Zie je nou wat een corrupte, leugenachtige smeerlap die Daszak is?
Allemaal vanwege het virus dat dit weekeinde precies vier jaar geleden voor het eerst opdook in Wuhan. Sars-coronavirus nummer twee, ofwel sars-cov-2. Hét coronavirus.
‘Allerlei dingen. Een deel gelooft oprecht dat we hebben samengewerkt met China en in een geheime deal met Bill Gates en Tony Fauci hebben besloten om een pandemie te beginnen om burgers in lockdown te kunnen zetten en er zelf rijk van te worden. Andere, meer rationele mensen geloven dat we weliswaar met goede bedoelingen samenwerkten met China, maar dat er in het lab een ongeluk is gebeurd waarbij het virus is ontsnapt en dat we dat nu verborgen houden.’
Hap pasta. ‘Als wetenschapper probeer ik het ook van een afstand te zien. En dan besef ik dat de wereld net uit een pandemie komt en dat veel mensen kwaad zijn. Helaas ben ik, samen met een hoop andere wetenschappers, voor nogal wat mensen de zondebok.’
‘Tja, wat moet ik? Bij een bank gaan werken of zo? Ik ben wetenschapper, gespecialiseerd in nieuw opkomende zoönotische ziekten, toegespitst op coronavirussen in China.’
‘Helaas word ik daar al toe gedwongen. Weet je hoe zoiets gaat? Heel doelgericht. Als ik ergens zitting in heb, in een commissie of zoiets, worden de andere leden gebeld: waarom hebben jullie hem erbij, weet je wel wat er over die Daszak wordt gezegd op internet? Dat het gaat om beschuldigingen en geruchten die totaal niet kloppen, doet er niet toe.
‘Zo word je langzaamaan gecanceld. Collega’s met wie ik al jaren samenwerk, willen me ineens niet meer vermelden als coauteur, omdat mijn naam te veel aandacht zou trekken. Dat is dus precies wat ze willen! Want elke keer als mijn naam ergens wordt geschrapt, draagt dat bij aan het zogenaamde bewijs: zie je nou, hij is ook al weg bij die en die commissie.’
Hij voltooit zijn lunch. ‘Dat is het dagelijkse gevecht dat ik lever.’
De dag ervoor was Daszak hoofdspreker op een, uiteraard fors beveiligd, congres van het Pandemic & Disaster Preparedness Center, een onderzoeksinitiatief van de Erasmus MC en de TU Delft dat als doel heeft de samenleving weerbaarder te maken tegen, onder meer, een volgende pandemie. Want je zou het haast vergeten: Daszak, parasitoloog en zoöloog, is voorzitter van EcoHealth Alliance, de voormalige Wildlife Trust. Een in New York gevestigde ngo die onder meer onderzoeksgeld bijeenbrengt en toekent voor de speurtocht naar nieuwe, gevaarlijke virussen.
Zo kwam het dat hij vóór corona uitbrak jarenlang door Zuid-China trok, op zoek naar nieuwe, dierlijke virussen die mogelijk kunnen overspringen op de mens. In samenwerking met een onderzoekscentrum waarvan toen nog weinig mensen hadden gehoord: het Virologisch Instituut van Wuhan, onder leiding van viroloog en ‘batwoman’ Shi Zhengli.
‘We hebben inderdaad niet voorspeld dat er in 2019 in Wuhan een nieuw coronavirus zou opduiken. Maar wél dat er in het wild honderden virusstammen zijn die nauw verwant zijn aan het sarsvirus en mogelijk besmettelijk zijn voor de mens. Daarover hebben we keer op keer alarm geslagen. In 2015 stelde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een prioriteitenlijst op met mogelijk gevaarlijke ziekteverwekkers. De sars-gerelateerde coronavirussen waarop we wezen staan daarop.
‘Als beleidsmakers vervolgens niets doen, verandert er ook niets. Er is steeds meer bewijs dat dit virus afkomstig is van wildboerderijen (waar men dieren fokt die normaal in het wild leven, zoals civetkatten en bamboeratten, red.) en wildmarkten in China. Na sars werden die gesloten en vervolgens toch weer heropend. Datzelfde gebeurt nu weer. De regels zijn veranderd, het is nu zelfs nog makkelijker om een wildboerderij te beginnen.’
‘Dat hangt ervan af in hoeverre ze het geloven. Ik denk dat sommige mensen in dat idee vastzitten. Het verhaal dat het coronavirus uit het lab komt, vervult een diepe, culturele behoefte. In tijden van crisis verliezen we de controle over ons leven. Mensen verloren hun baan, familieleden, geliefden, vrienden. Een natuurlijke reflex is dan om je af te vragen: wie heeft dit gedaan? Waar zit de schuldige? Dat patroon zie je bij alle ziekte-uitbraken en rampen. En na covid besloten sommigen dat het een land was: China.
‘Zo begon dit laboratoriumlekgerucht. Er zijn overal virologische laboratoria, maar hier was er een vlak bij de uitbraak. Dat is voor sommigen een te goed verhaal om terzijde te leggen.’
‘Natuurlijk. Ieder normaal mens zou reageren zoals Zhengli. Ik ook. Maar de reden waarom ik er vertrouwen in heb dat het scenario uiterst onwaarschijnlijk is, is dat er domweg geen enkel bewijs is dat zo’n lek ondersteunt. Als je de losse beschuldigingen gedetailleerd bekijkt – en ik heb álles bekeken – zijn ze gebaseerd op valse aannamen, onbewezen geruchten en fabeltjes en op brede, stereotiepe karakteriseringen van wat er in China allemaal aan de hand zou zijn. We zijn nu vier jaar verder en we hebben steeds meer aanwijzingen dat er op de grote Huanan-versmarkt coronavirusreservoirs waren, van hetzelfde type dat tot sars-cov-2 heeft geleid. Het bewijs voor de markt is alleen maar sterker geworden.’
Daszak staat daarin niet alleen. Zo lijkt het virus niet één maar twee keer op de mens te zijn overgesprongen, kort na elkaar, in genetisch iets van elkaar verschillende varianten. Ook staat vast dat op de Huanan-markt coronagevoelige zoogdieren werden gehouden, zat het virus vol rommelige mutaties die duiden op een natuurlijke herkomst en is het veelzeggend dat corona aanvankelijk niet erg goed was in het besmetten van mensen: kenmerkend voor een dierlijk virus dat geleidelijk ‘went’ aan de mens.
Tegenstanders denken dat de markt slechts een springplank was voor het virus: van de 174 vroegst bekende Chinese coronapatiënten was haast de helft niet op de markt geweest. Bovendien blijft het frappant dat men in het Virologisch Instituut van Wuhan uitgerekend sars-achtige virussen bestudeerde.
‘Ik ben blij dat je dat vraagt. Niemand stelt me die vraag! En het antwoord is: nee, absoluut niet.
‘Kijk, in de vijftien jaar voorafgaand aan de coviduitbraak hebben we in China hechte relaties opgebouwd met meerdere laboratoria en meerdere wetenschappers. Je leert het systeem kennen, je leert de mensen kennen. Je zit bij besprekingen, gaat samen op veldwerk, eet samen, je drinkt wat glazen baijiu en dan hoor je van alles. Dezelfde verhalen, keer op keer. En af en toe hoor je iets waarvan je denkt: goh, interessant. Mensen worden loslippiger als ze een slok op hebben.
‘Maar in al die tijd heb ik nog nooit, niet één keer, geruchten gehoord dat er militaire bemoeienis was met het lab, of dat er achter de schermen een tweede onderzoeksprogramma gaande was met andere experimenten. Ze deden allerlei onderzoek. Maar ik heb nooit iets ongebruikelijks gezien of gehoord over gain-of-function-onderzoek.’
Dat is een omstreden tak van onderzoek waarbij men virussen opvoert door ze expres te laten rondgaan onder proefdieren, terwijl het virus steeds besmettelijker wordt.
‘Eerder het omgekeerde. De afgelopen twintig jaar hebben Chinese wetenschappers sterk naar het Westen gekeken, om te leren hoe je moderne wetenschap bedrijft. Ze wilden graag samen met ons onderzoeksartikelen schrijven, omdat ze daarin minder bekwaam zijn. En onderdeel daarvan is dat je inzage krijgt in hun onderzoeksdata. In aanloop naar de pandemie werkten we net aan een paper met daarin elke virale genetische sequentie (hun complete genetische code, red.) die ze hebben gevonden in de natuur, mét en zonder ons. Dat werk was al af toen de coronacrisis begon. Als ze sars-cov-2 in huis hadden gehad, had het in die paper gestaan.’
‘Dit was in februari 2020, toen het virus nog voornamelijk in Wuhan zat. We waren afhankelijk van onze collega’s in China en die kregen doodsbedreigingen vanwege de samenzweringstheorie dat het virus een biologisch wapen was uit hun lab. Dus trommelde ik een groep van 26 topwetenschappers op, om te doen wat wetenschappers doen als je collega’s onder vuur liggen: als groep een verklaring afleggen. Die brief in The Lancet was een steunbetuiging aan onze collega’s in China.’
‘Dit was een ingezonden brief, geen onderzoek waarin we de effectiviteit van een medicijn beschrijven of zoiets. Iedereen die even googelde, kon weten dat ik al vijftien jaar met ze samenwerkte. We gaven geen van allen onze nevenfuncties op. We schreven die brief ook niet omdat we Chinezen zo aardig vinden of zo, hè? We schreven de brief alleen omdat hier wetenschappers op wie de wereld moest kunnen vertrouwen, werden aangevallen.’
‘Dat ben ik niet met je eens. Ik heb mezelf niet in de nesten gewerkt. Wat er gebeurde, is dat dezelfde mensen die de wetenschappers in China aanvielen een nieuw doelwit vonden. Niet alleen ik, we werden alle 26 het doelwit.
‘Nu ik erop terugkijk, zat hierachter een doordachte politieke campagne, met sponsors en machtige mensen die een geopolitiek narratief aan de man willen brengen van Amerikaanse vrijheid, vaccinweigering en anti-lockdowndenken. Een narratief waarin China de schuld krijgt van de pandemie. En door onze brief werden ook wij een doelwit van de campagne.’
‘Dat was voor de WHO volstrekt duidelijk. Het was juist vanwege mijn banden met het Virologisch Instituut van Wuhan dat ze het belangrijk vonden om me erbij te hebben.’
‘Dat héb ik gedaan. Ik heb me niet aangemeld toen de WHO mensen zocht voor deze missie. En toen de WHO vervolgens zelf contact met me opnam, zei ik nee. Het leek me nogal belachelijk, ik werd belaagd, ik zou te veel politiek meenemen. Maar missieleider Peter Embarek zei: ga gewoon mee, politiek beladen is deze missie toch wel.’
‘Er zit ook een ethische kant aan. Als je door de WHO wordt gevraagd om ze te adviseren, omdat je nu eenmaal expert bent op dit gebied, een van de weinige mensen op de planeet met een verleden van samenwerking met dat lab en met coronavirussen in China – dan zeg je ja. Omdat het als wetenschapper je werk en je plicht is om dat te doen.’
‘Ik geloof van wel. Ik denk dat het bewijs zich geleidelijk zal blijven opstapelen. Zo gaat dat in de wetenschap: het gaat om het toenemende gewicht van het bewijs vóór de ene hypothese, boven de andere. Honderd procent zekerheid zal er echter nooit zijn. We hebben geen tijdmachine om terug te gaan om te kijken wat er is gebeurd.’
‘Ergens hoop je dat dat zo is. Dat op een dag de lucht wat klaart en China zegt: dit is wat we nu weten. Maar ik vraag het me af.’
‘Ik ben tot het inzicht gekomen dat deze theorieën niet meer weggaan. Ik ben hier voortaan mee gebrandmerkt, het is niet anders. Voor een deel voel ik zelfs mee met mensen die vanwege de verschrikkingen van de pandemie in dit rare verhaal zijn gaan geloven, en die nu een heel land de schuld geven. Dat is triest, want ze zijn voor de gek gehouden. En het echte probleem bestaat nog steeds.’
‘Niet-duurzaam economisch gebruik van het milieu. Houtkap. Handel in wilde dieren. Totdat we daarmee stoppen, zullen er nieuwe pandemieën ontstaan. Ons werk redt dus levens. En daarom gaan we ermee door.’
Dit weekeinde is het precies vier jaar geleden dat in Wuhan een 40-jarige marktkoopman zich niet lekker begon te voelen. Een van de vroegst bekende patiënten, weten we nu, met het toen nog onbekende virus sars-cov-2.
Waar het virus vandaan kwam, is nog altijd een raadsel: zo was een van de allereerste patiënten een 62-jarige man die helemaal niet op de grote markt van Huanan was geweest. Toch had van de 174 patiënten waarvan men in december weet had, meer dan de helft direct contact met de markt.
Nader onderzoek onthulde dat men in de westelijke hoek van de markt coronagevoelige dieren verkocht, zoals wasbeerhonden, civetkatten en bamboeratten. Maar daar loopt het spoor dood: volgens een lijst van de Chinese marktautoriteiten kwamen de aangeleverde dieren die op de markt werden verkocht van allerlei kwekerijen, boerderijen en groothandels uit de wijde omgeving.
De Huanan-markt blijft daarmee de meest voor de hand liggende bron van de sprong naar de mens, luidt de brede consensus onder epidemiologen. Zeker nadat duidelijk was geworden dat er veel meer coronagevoelige dieren werden verhandeld dan China wilde toegeven, er foto’s aan het licht kwamen van kooitjes met wasbeerhonden erin en duidelijk werd dat het virus mogelijk twéé keer op de mens is overgesprongen: een patroon dat sterk duidt op een virus dat een tijdje rondging bij dieren.
Vooral de kraam genummerd 29-33 is verdacht, blijkt uit een analyse die dit najaar verscheen. Het virus werd er onder meer aangetroffen op een ontharingsmachine, op de grond, op een karretje en in de afvoer, samen met dna van onder meer wasbeerhonden en bamboeratten.
Al blijft het natuurlijk altijd mogelijk dat het virus er niet via een besmet dier, maar via een geïnfecteerd mens is beland: wellicht was de Huanan-markt gewoon de eerste plek waar het virus om zich heen greep. Daar staat weer tegenover dat het wel erg toevallig is dat zoiets uitgerekend op een markt gebeurde waar men wild verhandelde, en niet gewoon in een winkel of restaurant.
In de geruchten over de laboratoriumoorsprong van het coronavirus draait veel om een moleculair onderdeel waarvan zeker vóór corona weinig mensen gehoord hadden: de ‘furinesplijtingsplaats’. Dat is een soort moleculaire turboknop waardoor virussen zichzelf makkelijker kunnen uitpakken en dus besmettelijker worden.
In een onderzoeksvoorstel dat Daszak indiende bij nota bene het Amerikaanse ministerie van Defensie, staat dat hij van plan was onder meer te testen wat de furinesplijtingsplaats bij coronavirussen zou uithalen. En toen was daar ineens sars-cov-2. Mét furinesplijtingsplaats. Dat kan geen toeval zijn, denken aanhangers van de labtheorie. Ook internationale virologen waren er in een mailwisseling aan het begin van de pandemie niet gerust op, toen ze zagen dat het virus een furinesplijtingsplaats heeft.
Maar Daszak wijst erop: het onderzoek werd nooit gefinancierd en dus ook niet uitgevoerd. Het ministerie vond het voorstel te prijzig. Dat sars-cov-2 niettemin beschikt over de furinesplijtingsplaats, overigens net als veel andere virussen, is volgens hem geen toeval: de furinesplijtingsplaats is nu net wat een virus vleugels geeft.
‘Dit is nu echt zo’n situatie waar de wetenschap honderd procent gelijk had’, zegt Daszak. ‘De wetenschap waarschuwde: pas op, dit is een risicofactor. En dat blijkt zo te zijn. Een van de achtergrondvirussen heeft een furinesplijtingsplaats ontwikkeld en werd pandemisch. Helaas betekent dat volgens sommige mensen dat wíj het virus hebben ontworpen. Sorry, maar dat is niet zo.’
Op internet circuleren intussen diverse e-mails en authentiek ogende stukken die zouden bewijzen dat Daszaks beoogde onderzoek tóch zou zijn doorgegaan, of dat het ministerie bezorgd was over de veiligheid. Maar sommige daarvan lijken vervalst. En een e-mail waarin Daszak met zoveel woorden lijkt aan te geven dat zijn gain-of-function-onderzoek kan doorgaan, gaat over een heel ander type experiment, blijkt uit de (weggelaten) context.
‘Ze pikken dit soort e-mails die verkeerd kunnen worden geïnterpreteerd eruit, en bouwen daarop voort, zodat ze, als je alle andere informatie negeert, hun alternatieve verhaal lijken te ondersteunen', klaagt Daszak. ‘Het selectieve gebruik van vrijgegeven e-mails is zeer effectief in het bevorderen van de lab-lekagenda en wordt vaak gebruikt door complottheoretici.’
In de Volkskrant legde hoogleraar coronavirologie Eric Snijder (LUMC) destijds al uit: net als de rest van virus lijkt de furinesplijtingsplaats gewoon ontstaan door natuurlijk evolutie. ‘Het is toch een beetje alsof je een gezin hebt met twaalf kinderen, er eentje aanwijst en zegt: jíj bent in het lab gemaakt’, zegt hij, verwijzend naar de vele andere, vergelijkbare virussen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden