Uit het al veelbesproken Pisa-onderzoek blijkt dat het met het onderwijs in Nederland niet goed gaat. Nederlandse jongeren presteren opnieuw lager dan vier jaar geleden bij de vakken lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Vooralsnog ontbreekt een goede analyse en gaat de discussie over wat kant-en-klare oplossingen. Wat zien we precies? En wat zijn kansrijke manieren om uit de onderwijscrisis te komen?
Over de auteurs
Thijs Bol (UvA), Anna Bosman (RU), Maurice Crul (UvA), Eddie Denessen (RU), Melanie Ehren (VU), Iliass El Hadioui (EUR, VU), Paul Leseman (UU), Mark Levels (UM), Martijn Meeter (VU), Tijana Prokic-Breuer (UM), Sabine Severiens (EUR), Rolf van de Velden (UM), Monique Volman (UvA), Dinand Webbink (EUR), Herman van de Werfhorst (EUI) en Inge de Wolf (UM).
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het Pisa-onderzoek laat zien dat de sterkste daling zit bij het lezen, wat overigens al tien jaar gaande is. Bij wiskunde en natuurwetenschappen duurt de gestaag dalende trend al twintig jaar. Met name het aandeel leerlingen dat ‘onvoldoende presteert om aan de samenleving deel te nemen’ stijgt.
Het percentage laaggeletterde leerlingen nam in tien jaar toe van 13- naar 33 procent. En het percentage laaggecijferde leerlingen, is in vier jaar tijd gestegen van 16- naar
27 procent. Dit zijn schokkende percentages. En veruit de sterkste afname van leerprestaties voltrekt zich in het vmbo. Die is zelfs twee keer (lezen) tot vier keer (wiskunde) zo groot als in de andere schoolsoorten.
En dan is de ongelijkheid ook nog gestegen en groter dan in veel andere landen. Leerlingen met ouders zonder startkwalificatie presteren steeds lager, terwijl leerlingen met academisch geschoolde ouders vrij stabiel hoge prestaties laten zien.
Is het echt zo erg? Ja, de trends zijn betrouwbaar genoeg, want leerlingen in Nederland maken de toets minstens zo consciëntieus als die in andere landen. Aan de onderzoeksmethode ligt het dus niet. Bovendien komen de dalende prestatietrends overeen met die in basisonderwijs.
Maar hoe zijn ze te verklaren? Naast de invloed van de coronaperiode, zien wij vier oorzaken: een kwaliteitsdaling, een leescrisis, geïnstitutionaliseerde lage verwachtingen en de veranderde samenleving.
Om te beginnen gaat de kwaliteit van scholen achteruit vanwege een kwantitatief en kwalitatief lerarentekort. En een nog groter tekort aan schoolleiders. Lessen vallen uit, vakken worden niet of door onbevoegden gegeven en gaten worden gevuld met andere dan effectieve lessen. Ook de kwaliteit van de lerarenopleidingen staat onder druk: beginnende leraren zeggen zich didactisch onvoldoende voorbereid te voelen.
Voor leraren en schoolleiders is kennis over effectieve lesmethoden onvoldoende te vinden, niet altijd bruikbaar of toegankelijk. Bovendien is de markt van leermiddelen en onderwijsondersteuning ondoorzichtig en ontbreekt er kwaliteitscontrole.
De tweede oorzaak is de ‘kenniscrisis’. Op veel scholen in het basis- en voortgezet onderwijs wordt te weinig kennis aangeboden. In het leesonderwijs wordt te weinig gebruik gemaakt van ‘rijke’ teksten en begrijpend lezen is verworden tot het aanleren van vaardigheden; diep leesbegrip wordt niet getoetst. Ook bij de andere vakken zijn de leerboeken oppervlakkiger geworden, met minder kennis.
Een derde oorzaak: het onderwijs werkt met ‘winnaars’ en ‘verliezers’. De winnaars krijgen les vanuit hoge verwachtingen. Daartegenover staat een groep ‘verliezers’. Zij zitten vast in een ‘gevangenis van lage verwachtingen’. De basisschool is voor deze groep niet altijd van hoge kwaliteit; vaak wordt de lat wat lager gelegd, in ‘niveaugroepen’. Daarna is er in het vmbo weer veel lesuitval, zijn de verwachtingen opnieuw laag en biedt het curriculum weinig kennis. ‘Omhoog’ doorstromen is niet makkelijk.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Een vierde verklaring is dat het scholen niet meer lukt hun didactische en pedagogische functies te vervullen vanwege de veranderde samenleving. Zij zien sociale problemen zoals armoede, schulden, huiselijk geweld, verslavingen en verwaarlozing van kinderen. Ook door deze toenemende maatschappelijke ongelijkheid, groeien verschillen tussen leerlingen. Deze ontwikkelingen hebben hun weerslag op het onderwijs. Vanwege het lerarentekort ontbreken juist op deze scholen vaak hechte teams met schoolleiders.
Omdat er veel oorzaken zijn, is er geen eenvoudige oplossing: er is een gezamenlijk landelijk onderwijsplan nodig, dat volgens ons uit vier onderdelen moet bestaan: versterken van vakmanschap, investeren in kennisrijk onderwijs, het uitspreken van hoge verwachtingen en integraal beleid.
Groter vakmanschap van leraren en schoolleiders is het belangrijkst. Investeer dus in de kwaliteit van de lerarenopleidingen en creëer een academie voor schoolleiders. Betaal leraren en schoolleiders goed en beloon experts onder hen. Versterk hun professionalisering. Zorg dat je effectieve aanpakken en bruikbare wetenschappelijk inzichten voor kwaliteitsverbetering makkelijk kunt vinden.
Kennisoverdracht moet weer centraal staan op scholen. Dit betekent: met een kennisrijk curriculum en bijbehorende lessen en materialen. Dit geldt ook voor het leesonderwijs, waarvan we inmiddels de effectieve kenmerken kennen (zie de kwaliteitswaaier effectief lezen. Werk gericht vanuit kennisoverdracht en diep lezen.
Voor uitgevers en toetsmakers ligt er een belangrijke taak om lesmateriaal en toetsen te ontwikkelen die uitnodigen tot kennisvergaring en diep lezen. En organiseer goed onderwijs vanuit hoge verwachtingen. Plus: de kwetsbaarste leerlingen verdienen de beste leraren. Werk ook aan het professioneel hechter maken van de teams op deze scholen. Vermijd vaste niveaugroepen in de basisschool, selecteer leerlingen niet vroeg, zorg voor opstroommogelijkheden in het voortgezet onderwijs.
Tot slot is integraal beleid nodig, gericht op onderwijs, jeugd, zorg, wonen en sociale zaken. Leer van initiatieven onderdelen worden geïntegreerd, zoals met de integrale kindcentra of de stadwijkenaanpak. Kijk ook naar Londen en de Scandinavische landen: hier heeft de overheid de verantwoordelijkheid genomen en heeft het onderwijs weer ondubbelzinnig prioriteit.
In 2023 bood de koning excuses aan voor het slavernijverleden en wist taalwonder ChatGPT binnen één jaar honderden miljoenen gebruikers aan zich te binden. Finland trad toe tot de Navo. Turkije en Syrië werden getroffen door aardbevingen, Hamas en Israël raakten in oorlog. Nieuwkomer BBB werd de grootste in alle provincies, het kabinet viel over een asielcrisis - waarna de PVV won. Met Barbie maakte Greta Gerwig als eerste vrouwelijke regisseur een film die meer dan 1 miljard dollar opbracht. Jenni Hermoso rekende af met seksisme (‘De kus’) in het Spaanse voetbal. Europa ging deze zomer gebukt onder extreem weer. En Donald Trump werd de eerste Amerikaanse president van wie een mugshot is genomen.
De wereld staat nooit stil, maar heeft dit jaar iets u zó geraakt, dat u daardoor van mening bent veranderd? Welk standpunt heeft u verlaten, welk nieuw perspectief heeft u verrijkt? Laat ons weten waarover u radicaal van opvatting bent veranderd en door welke nieuwsgebeurtenis dat is veroorzaakt.
Stuur uw bijdrage (max. 200 woorden) voor 19 december naar brieven@volkskrant.nl. Een selectie zal in de laatste week van het jaar worden gepubliceerd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden