Een van Viktor Orbáns lievelingsfilms is Sergio Leones ‘spaghettiwestern’ Once Upon a Time in the West. Hij heeft de film, waarin wraak en strijd centraal staan, minstens vijftien keer gezien, schrijft journalist Paul Lendvai in zijn kritische biografie van de Hongaarse premier. ‘Je moet je vijand leren kennen en begrijpen, je moet uitvinden wat hem drijft en dan, wanneer het erop aankomt, moet je niet terugdeinzen voor het gevecht, maar aanvallen en winnen’, leerde Orbán van de film. De premier is ook dol op voetbal. Politiek, concludeert Lendvai, is voor Orbán ‘een combinatie van een voetbalwedstrijd en een western’.
De EU-top van vandaag en morgen lijkt, om binnen het universum van Leone te blijven, op een duel met cowboys die zenuwachtig hun pistoolholster vastklemmen. Orbán is onvermurwbaar over Oekraïne, tot grote ergernis van Brussel en Kyiv. Ordinaire chantage voor EU-fondsen, zeggen critici, die volgens hen ook nog eens werkt, getuige de miljardendouche die Hongarije daags voor de EU-top ontving. Anderen zeggen dat Hongarije een Trojaans paard van Poetin binnen de EU is. Volgens Orbán zelf is het een principekwestie: Oekraïne zou nog niet klaar zijn voor gesprekken over een EU-lidmaatschap, en verdere financiële steun voor het land drukt te zwaar op de EU-begroting.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
‘Het gaat om meer dan alleen geld’, zegt analist en journalist Edit Inotai, verbonden aan de denktank Centre for Euro-Atlantic Integration and Democracy (CEID) in Boedapest. Bovenstaande factoren spelen een rol, maar hoe Orbán zijn plek in de wereld ziet speelt ook mee. ‘Hij is graag een belangrijke leider, het maakt hem niet uit dat hij de rol van slechterik heeft.’ Ook moeten we het persoonlijke element niet onderschatten. ‘De manier waarop Oekraïense politici Orbán behandelen en over hem praten, steekt hem.’
Orbán en zijn partij Fidesz zijn al dertien jaar aan de macht. ‘En ze onthouden alles.’ Hij is de langstzittende premier in de EU, zag drie Commissievoorzitters komen en gaan. Er zijn zat persoonlijke grieven met Brussel, waartegen Orbán onophoudelijk stemming maakt. Het is een reden dat de Hongaarse premier zich thuis voelt bij landen als Rusland en China. ‘In het Westen krijgt hij alleen maar kritiek – daar niet. Hij wil behandeld worden als premier die al vier keer met een tweederdemeerderheid de verkiezingen heeft gewonnen.’
In Hongarije zelf zit Orbán steviger in het zadel dan ooit. Onder zijn ‘illiberale’ bewind maakte het land een duikvlucht op de index van ngo Freedom House, die het land als een ‘hybride regime’ en slechts ‘gedeeltelijk vrij’ kenmerkt. Orbáns partij domineert vrijwel elk aspect van de Hongaarse samenleving. ‘In Hongarije kan Orbán doen wat hij wil’, zegt oud-diplomaat en buitenlandbeleidexpert István Szent-Iványi. ‘Maar op de EU heeft hij weinig invloed. Dat frustreert hem.’
Orbán probeert zijn houding te voorzien van een ideologische basis. ‘Hongarije wil niet de leerling van een andere machthebber, maar zijn eigen meester zijn’, zei hij in een recente toespraak. Een klein land moet daarom ‘radicaal’ zijn in buitenlandbeleid. ‘Alleen als je je hard opstelt en radicaal handelt, dwing je respect af’, leest Szent-Iványi de woorden van de premier.
Ooit was Orbán, geboren in 1963 in het dorpje Felcsút, een vrijheidsstrijder van de oude stempel. Hij verzette zich tegen de communisten en pleitte sinds de jaren negentig voor Europese integratie en toetreding tot de Navo. Journalist Inotai herinnert zich een conferentie rond het jaar 2000, waarin Orbán reflecteerde op de dissidentenbeweging. ‘Na de val van het communisme stonden we perplex, zei hij, omdat er niemand meer was om tegen te vechten.’ Strijd is een leitmotiv in Orbáns politieke carrière. ‘Hij heeft altijd een vijand nodig.’
Het is eenvoudig om Orbán af te schilderen als Poetins man in de EU. ‘Zo gedraagt hij zich’, zegt Inotai. ‘Maar Orbán is vrij onafhankelijk in zijn denken en zegt de Hongaarse belangen te verdedigen. Hoewel dit in werkelijkheid de belangen van hem en zijn directe kring zijn.’ Zo heeft de elite rondom de Hongaarse premier zakelijke banden met Rusland.
‘Orbán voelt zich verwant aan autoritaire leiders’, voegt Szent-Iványi toe. De mogelijkheid tot chantage speelt mee. ‘Hij kan altijd tegen de EU zeggen dat hij naar Rusland of China stapt als hij niet krijgt wat hij wil. Zolang hij vetorecht heeft, zal hij dit inzetten als belangrijkste troef.’
Het succes van deze balanceeract is ook verweven met het lot van Oekraïne, schrijft Daniel Hegedüs van het German Marshall Fund in een analyse. Als Oekraïne met behulp van de EU en de VS de oorlog wint en toetreedt tot de Unie, ondergraaft dit Orbáns verhaal dat enkel vertrouwen op het Westen een vergissing is. ‘Een Oekraïense nederlaag is daarom in zijn strategisch belang.’
In Brussel leidt Orbáns standpunt tot zorgen en ergernis, met de top van komende dagen als climax. ‘Waarom praten we over de psyche van Orbán?’, zei een gefrustreerde EU-ambtenaar tegen nieuwssite Politico. ‘Het maakt niet uit of het hem om geld of principes te doen is. Feit is dat hij Rusland helpt.’ Orbáns psyche is desondanks deel van de puzzel, zegt Szent-Iványi. ‘Hij heeft een groot ego.’
Dat ego werd de afgelopen weken gestreeld. Na twee jaar politieke isolatie wist iedereen Orbán te vinden: EU-president Charles Michel vloog naar Boedapest, onder anderen Mark Rutte en de Estse premier Kaja Kallas belden hem op, Macron dineerde met Orbán in het Elysée. Ondanks de diplomatieke vleierij lijkt Orbán eropuit om de top te laten klappen. Zijn talrijke critici stellen weleens de vraag waarom hij niet gewoon uit de EU stapt. Maar dat is niet zijn ambitie, bleek uit een podcastinterview met het Hongaarse tijdschrift Mandiner op woensdag. ‘Ons plan is niet om Brussel te verlaten, maar om het over te nemen.’
Hongaarse minderheid Oekraïne
Voor Boedapest zijn de rechten van de Hongaarse minderheid in Oekraïne (circa 130 duizend mensen) al jaren een twistpunt. Orbán werpt zich steevast op als beschermer van de Hongaren die als minderheid voorbij de eigen grenzen wonen. Deze week voerde Kyiv wetgeving door om minderheidsrechten te garanderen. Ook stuurde de Hongaarse gemeenschap in Oekraïne een open brief aan Orbán met de vraag de toetredingsgesprekken niet te blokkeren. Voor de Hongaarse regering zijn de bezwaren inmiddels breder: die stelt dat Oekraïne niet klaar is, toetreding de Hongaarse economie zou schaden en dat de EU een onbezonnen stap zet.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden