Het klimaatakkoord van Dubai markeert, voor het eerst, het begin van het einde van fossiele brandstoffen. Hoe werden de 197 deelnemende landen het, nota bene in een oliestaat, hierover eens? Een reconstructie. ‘Voor het herhalen van voorgeschreven standpunten is deze dierbare tijd te duur.’
Na maanden, weken, dagen, nachten onderhandelen gaat het ineens heel snel. Sultan al-Jaber kijkt vanaf het podium de enorme zaal rond, steekt kort de loftrompet over de inzet van zijn eigen team en de honderden aanwezigen. Dan opent hij formeel de plenaire vergadering, noemt enkele cijfers en namen en legt ‘The First Global Stocktake’ voor aan de afgevaardigden van 197 landen. Kort kijkt hij de zaal in: ‘Ik hoor geen bezwaren, het is aldus besloten.’
Aarzelend komt het applaus op gang en dan gaat iedereen staan. Het akkoord van Dubai of de ‘UAE Consensus’ is in veilige haven geloodst. Uitgerekend in een oliestaat is tijdens de 28ste Conference of the Parties (COP) een tekst opgenomen die het begin van het einde van fossiele brandstoffen moet markeren. Het is het slot van twee bewogen weken, waarin naties worstelen met hun eigen belangen en het belang van de planeet. Een reconstructie aan de hand van de sleutelmomenten van de top.
Over de auteur
Tjerk Gualthérie van Weezel is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over energie en de impact van de energietransitie op het dagelijks leven.
De klimaattop is amper geopend en er valt al een klein succes te vieren. Alle landen zijn het eens over de oprichting van het Loss and Damage fonds, waarop ontwikkelingslanden een beroep kunnen doen wanneer zij getroffen worden door klimaatgerelateerd onheil. Gastland Dubai stort direct 100 miljoen euro om het fonds operationeel te krijgen. Meerdere landen volgen – de teller loopt al snel op naar 500 miljoen.
Over dit onderwerp is al heel wat klimaattoppen strijd geleverd. Dat het maar niet van de grond kwam, leidde met name bij de allerarmste ontwikkelingslanden tot veel chagrijn. Tijdens de vorige COP in Sharm-el-Sheikh (Egypte) lukt het bijna, maar liepen de Verenigde Staten op het laatste moment de onderhandelingszaal uit. Het afgelopen jaar hechtte een selecte groep landen alle onduidelijkheden af.
In de Europese onderhandelingsdelegatie groeide in de weken voorafgaand aan de top het optimisme over een mooie uitkomst. Ten eerste omdat er in Dubai een onderwerp op de agenda staat dat nieuw is: de Global Stocktake, een inventarisatie van de staat van het klimaat in de wereld die volgens het akkoord van Parijs elke vijf jaar tijdens de COP op de agenda moet staan. Dat de wereld niet op koers ligt om de opwarming van de aarde tot 1,5 graden of ‘ruim onder 2 graden te beperken, is duidelijk.
Dus moeten de landen in Dubai bepalen hoe ze dat doel alsnog in zicht krijgen. Europa weet dat er veel medestanders zijn om stevige ambities af te spreken voor het verdrievoudigen van duurzame energiebronnen. De heilige graal voor veel landen is een tekst over het uitfaseren van fossiele brandstoffen, iets waar olieproducerende landen tot nu toe altijd voor gingen liggen. Een dergelijke tekst wordt gezien als essentieel om bedrijven en investeerders te ontmoedigen om nieuwe fossiele voorraden aan te boren.
Voor de onderhandelingen helpt het dat de Stocktake ook kijkt naar het geld dat ontwikkelingslanden moeten krijgen om zich te kunnen aanpassen. Geld om te investeren in duurzame energiebronnen, in dijken, dammen en systemen die tijdig waarschuwen tegen extreme stormen. Zo’n breed pakket aan onderwerpen in een document, dat biedt ruimte voor geven en nemen. Of, zoals een onderhandelaar het noemt, allemaal evenveel pijn lijden.
Reden tot enig optimisme is de recente toenadering tussen China en de VS, zeker op klimaatgebied. Begin november onderhandelden de Amerikaanse klimaatgezant John Kerry en zijn Chinese tegenhanger Xie Zhenhua enkele dagen in Florida en tekenden voor een ambitieuzer klimaatbeleid.
Jarenlang bemoeiden zowel Xie als Kerry zich namens hun land met klimaatbeleid. Dit zal hun laatste COP worden. Xie gaat met pensioen en in de VS zijn volgend jaar verkiezingen. Kerry, een van de vaders van het Parijs-akkoord, is erop gebrand zijn erfenis veilig te stellen. De kans dat er volgend jaar een president is die minder klimaatgezind is, lijkt groot.
Ineens is daar een gelekte brief van Haitham al-Ghais, de secretaris-generaal van oliekartel Opec, waarover verschillende internationale media berichten. De brief is gericht aan de dertien deelnemende olieproducerende landen. Al-Ghais is geschrokken van de eerste conceptversie van de Global Stocktake die Al-Jaber twee dagen eerder rondstuurde, zo blijkt uit de brief. In dat concept staan over fossiele brandstoffen drie opties: geen tekst, volledige afbouw van fossiele brandstoffen of doorgaan met het winnen en verbranden van fossiele brandstoffen, zolang je de CO2 maar compenseert of afvangt.
De laatste twee opties zijn ‘politiek gemotiveerde campagnes tegen onze welvaart’, schrijft de Opec-baas. Hij is bang dat de druk op de COP een ‘tipping point’ kan bereiken. Zorg dat de term fossiele brandstoffen uit deze tekst verdwijnt, is zijn dringende oproep aan de landen.
Veel klimaatactivisten en onderhandelaars zijn zeer bezorgd over de tekst. Het principe van een klimaatconferentie is consensus: alle landen moeten het eens worden over een verklaring. Gaan de olieproducerende landen echt een tekst over fossiele brandstoffen blokkeren? En welke rol speelt Al-Jaber hier? De Emiraten zijn immers ook een belangrijk lid van Opec.
Het klinkt tegenstrijdig, maar veel onderhandelaars die wél een tekst over fossiele brandstoffen willen, denken dat het juist een voordeel is dat Dubai de top voorzit. Al-Jaber laat namelijk geen moment onbenut om te zeggen dat het ‘binnen bereik houden’ van 1,5 graden opwarming ‘de poolster’ is waar hij zich op richt. Hij wil een groot succes van de top maken. Alle berichten in westerse media die aan zijn integriteit twijfelen, tergen hem, blijkt bij persconferenties. Het lijkt de trotse man alleen maar meer te motiveren om te bewijzen dat de vrije westerse pers onjuistheden verspreidt. Zijn vrienden uit Opec zullen hem de schande van een mislukte top niet willen aandoen, speculeren onderhandelaars.
‘Uit persoonlijke ervaring met deze setting, waarin elke mening evenveel waard is, weet ik hoe waardevol dit kan zijn’, zegt Sultan al-Jaber. Hij staat in het midden van een grote kring in een goudgeel gekleurde conferentiezaal, waarin voor deze gelegenheid tientallen houten stoelen met leuningen van touw in een kring zijn gezet. Ministers en onderhandelaars kijken wat onwennig om zich heen.
Dit is een Majlis, legt de Emirati uit. Een voor hem dierbaar kringgesprek dat in Dubai en andere Arabische landen wordt gehouden voor het beslechten van een moeilijke kwestie. ‘Je komt naar de Majlis met problemen’, zegt Al-Jaber. ‘En je gaat er weg met oplossingen.’
Het probleem, zegt hij terwijl hij de kring rondkijkt, is dat de onderhandelingen niet snel genoeg gaan. Er moet meer ambitie komen om ‘onze Noordster’ te bereiken. Mensen moeten uit hun comfortzone komen. En hij roept op uit het hart te spreken.
De eerste spreker heeft daar nog wat moeite mee. Wopke Hoekstra durft als kersverse Eurocommissaris niet af te wijken van de met lidstaten afgestemde teksten, die het hele Expo-terrein inmiddels kan dromen. De wetenschap is ‘crystal clear’, zegt Hoeksta. En hij herhaalt wat hij gedurende de week constant zegt.
Beleefd laat Al-Jaber weten dat dit niet de bedoeling is van de Majlis. ‘Voor het herhalen van voorgeschreven standpunten is deze dierbare tijd te duur.’
Maria Susana Muhamad lijkt de formule beter te begrijpen. ‘Ik voel me soms ook gevangen in de beperkingen van mijn team’, zegt de milieuminister van Colombia. Dan spreekt ze vrijuit: ‘Dit proces is politiek. En politiek is macht. Ik vraag mij steeds meer af: waar ligt hier de macht?’
Ze vertelt wat er gebeurde toen Colombia dit jaar aankondigde dat het wil stoppen met de exploitatie van de niet onaanzienlijke fossiele bodemschatten in het land. ‘De peso devalueerde direct. En de kredietbeoordelaars stonden klaar om onze kredietwaardigheid af te schalen.’
Dat werkt de transitie in haar land direct tegen, maakt ze met een retorische vraag duidelijk: ‘Als we duurzame energiebronnen in de wereld de komende zes jaar willen verdrievoudigen, gebeurt dat dan in de landen waar ze tegen 5 procent lenen? Of in de landen met lage kredietratings, waar ze lenen tegen 30 procent?’
‘En als er dan een land is met grote oliereserves’, vervolgt ze. ‘Of laat ik met alle respect zeggen: Saoedi-Arabië. En dat land is niet bereid om fossiele brandstof uit te faseren. Wat is dan het antwoord van de wereld daarop?’
Minister Toeolesulusulu Cedric Schuster van Samoa weet ook raad met de Majlis. ‘Wij hebben iets soortgelijks, waarbij de oudsten samenkomen om problemen op te lossen.’ Schuster, die spreekt namens de kleine eilandstaten, zegt dat hij niet thuis wil komen om in een kringgesprek met ouderen en de jeugd te vertellen dat ‘de leiders van de wereld in een kring hebben gezeten en niet met een oplossing zijn gekomen om ons te redden’.
Zo komen rond de twintig landen aan het woord. Waaronder Saoedi-Arabië, dat na een Salaam Alaikum en enkele urgente woorden over het kritische decennium ter zake komt. ‘De zware focus tegen specifieke energiebronnen is tegen de afspraken van Parijs.’ Niet veel later valt Irak hem bij. ‘Wij hebben 4 miljoen vluchtelingen als gevolg van IS.’ Het wegvallen van de belangrijkste inkomstenbron kan het land er niet bij hebben, is de boodschap. ‘We weigeren elke vorm van afbouwen of uitfaseren van fossiele brandstoffen.’
‘Als dit het wordt, is de top een gigantische mislukking.’ De eerste reacties van milieuorganisaties op de concepttekst van het klimaatakkoord zijn vernietigend. De hele passage over de maatregelen die nodig zijn om Parijs in zicht te houden, is een keuzemenu geworden. Landen kunnen fossiele brandstoffen terugbrengen, ze kunnen het ook niet doen. Ruim 130 landen reageren teleurgesteld. De kleine eilandstaten melden niet van plan te zijn om ‘hun doodvonnis te tekenen’.
In de plenaire vergaderzaal spreekt Al-Jaber van een stevig document. Maar hij benadrukt dat zijn deur ‘open blijft’. Dat blijkt. Delegaties lopen af en aan in het chique hotel op het expoterrein waar de Sultan resideert. Tot drie uur ’s nachts, want dan gaat Al-Jaber slapen.
Op de valreep staat het tóch in het akkoord: een oproep aan alle landen om vanaf dit decennium de transitie te maken ‘weg van fossiele brandstoffen in energiesystemen tot netto nul in 2050’. Nog even is het spannend in de grote zaal. Anne Rasmussen uit Samoa, die namens 39 eilandstaten het woord voert, benoemt een lange lijst van loopholes die de eilandstaten in de tekst ontwaren. Maar als ze afsluit met de woorden ‘I thank you mister president’, is het duidelijk dat de eilanden toch liever dit akkoord hebben dan helemaal niets. Terwijl de zaal nogmaals opstaat om te klappen, houdt een afgevaardigde van de Marshall eilanden het niet droog.
Vele landen nemen daarna het woord. Allemaal prijzen ze Al-Jaber en zijn team. Om vervolgens hun eigen bedenkingen aan te zetten. Venezuela tegen het kapitalisme, Rusland dat sancties niet helpen. Saoedi-Arabië is blij met de vrijheid die de slottekst belooft voor landen om hun eigen koers te bepalen richting schonere energie. Europese leiders laten de kleine eilanden weten dat ze echt met hun geld en steun over de brug zullen komen.
Ook staat bijna elke afgevaardigde stil bij het feit dat een ambitieuze tekst nog geen ambitieuze daden geeft. Dat is iets voor komende jaren zegt ook klimaatveteraan John Kerry. Tijdens de hele top heeft hij publiekelijk amper iets gezegd. Nu zet hij het historische moment kracht bij waarop hij zo hoopte: ‘Ik denk dat we allemaal verguld moeten zijn. We leven in een wereld met Oekraïne, het Midden-Oosten, oorlogen, zoveel problemen rondom grenzen. Dit is een moment dat multilateralisme samenkomt, waarin mensen geprobeerd hebben voorbij hun eigen belang het gemeenschappelijk belang te definiëren. Dat is het moeilijkste in politiek. En hoewel we allemaal delen anders hadden gewild, is dit document een reden voor optimisme.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden