De documentaire Gerlach: de laatste boer was een hit op Idfa en draait nu in de bioscoop. De Volkskrant ging op bezoek bij de 74-jarige ‘kleine’ akkerbouwer, die in zijn bestaan wordt bedreigd. ‘Ik ben geen ster, nee joh.’
Wie niet oplet, rijdt Nederlands beroemdste filmboer in spe zo voorbij. ‘Aardappelen te koop’, meldt een bord langs de provinciale weg, pal voor de oprit naar de N201 richting Schiphol en ‘overige bestemmingen’. Daar, half verscholen achter wat dennenbomen, staat het houten huisje van de 74-jarige ‘kleine’ akkerbouwer Gerlach van Beinum – mogelijk de laatste in zijn soort.
Op een steenworp afstand van het huis staat het McDonald’s-filiaal waarmee de alleenstaande aardappelteler een juridische strijd voert over de nachtelijke sluitingstijd. Het is een van de verhaallijnen in het documentaireportret Gerlach van filmmakers Aliona van der Horst en Luuk Bouwman, dat op Idfa werd bekroond met de prijs voor beste Nederlandse film. Als 14-jarige zaaide en rooide Gerlach hier al bieten en aardappelen. Nu is zijn land gehalveerd door de komst van een bedrijventerrein; ook rijdt de sneltram naar Uithoorn er sinds enige tijd dwars doorheen.
Over de auteur
Bor Beekman is sinds 2008 filmredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft recensies, interviews en langere verhalen over de filmwereld
‘Gerlachs aardappelparadijs’, luidt de lovende tekst boven zijn als groentestal ingerichte schuur. Het bord werd ooit opgehangen door wat bevriende buren. Nergens koop je betere aardappelen, dat weet iedereen hier. Zelf zou Gerlach nooit zo’n bord ophangen: ‘Ben je gek.’
Alsof je zomaar de documentaire over hem binnenloopt, zo voelt een bezoek aan Gerlachs kantoor-keukentje. Een soort ongesubsidieerd buurthuis is het, waar omwonenden en oud-omwonenden voortdurend binnenvallen; de lijm die een al bijna verdwenen boerengemeenschap bijeenhoudt. Poes Joe – twintig jaar geleden aangetroffen op de akker – ligt aan Gerlachs voeten, de koffie drupt onverstoorbaar uit een verouderd apparaat. Boven de keukentafel pronkt de filmposter, met de boven een kale akker knielende boer, de rug krom van de reuma. En dan die alarmistische ondertitel: de laatste boer.
Uit het rapport van de internationale Idfa-jury: ‘Met geduld en compassie observeren de filmmakers de voorbijgaande seizoenen, waaruit de drastische en niet meer te keren impact van het kapitalisme en de klimaatverandering op de landbouw blijkt. De lens zoekt tederheid in het ouder wordende lichaam. En in zijn stoïcisme vindt de hoofdpersoon op een of andere manier altijd betekenis in tijden van crisis. Gerlach is een ode aan de biodiversiteit, aan het leven en aan de schoonheid van een nederige aardappel.’
Wie de film ziet, of Gerlachs aardappelparadijs bezoekt, treft een weerbarstige boer, geplaagd door bestemmingsplannen en het ernstig veranderende weer. Maar óók een zachte, humorvolle en sociaal betrokken man die zijn lang niet altijd makkelijke eigen lot draagt achter een berustende glimlach. Je zou Gerlach, met wat armslag, zelfs een feelgooddocumentaire kunnen noemen.
Vijf jaar lang werd er gefilmd, op en om zijn land. En in de rechtszaal. ‘Op een dag stond Aliona hier voor de deur met Luuk: we willen een documentaire maken. Nou, zei ik, ik vind het best. Die komt dan in Amsterdam-Noord in een klein bioscoopje, dacht ze. En misschien dat Idfa ’m wil hebben.’
Aliona van der Horst kende hij al; de vader van de gerenommeerde filmmaker van Nederlands-Russische komaf (Liefde is aardappelen, Turn Your Body to the Sun) haalde hier zijn aardappelen. De film die ze met Bouwman maakte bleek vorige maand een hit op het Amsterdamse documentairefestival, met uitverkochte vertoningen in Tuschinski en Carré, staande ovaties zelfs. En nu dus een landelijke bioscooprelease.
‘Ik ben dit heel niet gewend’, zegt Gerlach. Ik ben geen ster, nee joh. Ik ga liever door de achterdeur naar binnen.’
Hij merkt wel al een klein verschil, aan de klandizie. ‘Dat er nieuwe mensen komen, uit Amsterdam. Gezellig hoor. Laatst ook een Amerikaanse vrouw, met drie jonge dames. Die hadden dan de film gezien. Very nice, zeiden ze. Very emotional.’
Gerlach vond het best een schok, de eerste keer dat hij de film zag. ‘Hoe alles hier zo veranderd is, door de urbanisatie om me heen. Je ziet dat het afgelopen is, die akkerbouw voor boeren zoals ik. Dat wist ik al hoor, maar als je zo’n film ziet, dringt het toch dieper door. Het was wel een mooi leven, dat zie je ook. Dat ritme van de seizoenen, veel ruimte, veel vrijheid. En ja, het is ook een soort afscheid voor mij. Ik ben te oud geworden, dat vind ik wel.’
De filmmakers van Gerlach zitten in een Amsterdams cafeetje, vlak om de hoek van een studio waar Bouwman sleutelt aan de montage van een volgende film. ‘Het script – je móét een script maken, anders krijg je geen geld – was wat meer gefocust op de rechtszaak met McDonald’s’, zegt Van der Horst. ‘Het David tegen Goliath-idee.’
Bouwman: ‘Maar gaandeweg gingen we ook steeds vaker gewoon met Gerlach zijn land op, en werden de mensen die bij hem binnenvielen steeds belangrijker. We hebben ook wel even gedacht: waar gaat deze film over?’
Van der Horst: ‘Ik viel ook voor die typische uitspraken van Gerlach. Het leven is niet met een schaartje te knippen, bijvoorbeeld (in het leven kun je niet altijd kiezen, red.). Of: alles wat je niet wil, krijg je – die heb ik op Facebook gezet toen Wilders won.’
Bouwman: ‘Gerlach bezit iets enigmatisch. Er is iets sprookjesachtigs aan hem, als je hem zo als een schim bezig ziet op het land. Een beetje als ‘the dude’ in The Big Lebowski, zo’n man die iets buiten de tijd staat.
‘Gerlach is ook een scherp observator van andere mensen. Gaandeweg de opnamen werd de band met Rinus, zijn vriend uit de buurt die ziek is, steeds belangrijker voor de dramatische structuur. Het is uiteindelijk een film over vergankelijkheid.’
Van der Horst: ‘Zijn eigen ziekte ook. Hij heeft altijd pijn, ook al laat hij dat niet merken.’
Eigenlijk waren Van der Horst en Bouwman een soort ‘natuurfilm’ aan het maken, constateerde de eindredacteur van KRO-NCRV, de bij de film betrokken omroep. ‘Want je kunt met Gerlach niet afspreken: dan en dan komen we, en dan draaien we dit en dat’, aldus de filmmakers. ‘Je gaat gewoon langs, en dan zie je wel wat er zich voordoet.’
‘Hallo, komt het gelegen, Gerlach?’
‘Ja natuurlijk, Alex.’
Alex, uit Uithoorn, komt al een jaar of veertig bij Gerlach. ‘Je groeit met elkaar op hè, in zo’n polder. Mijn vader woonde verderop. De rotondes hier liggen ook op ons land. Dan wordt opeens een stuk onteigend, wat je boerderij toch ook een beetje onrendabel maakt. Eigenlijk heb je pech, Gerlach, want die weg naast je huis was vijftig jaar geleden eerst gepland over het huis van mijn vader.’
Alex heeft de film nog niet gezien. ‘Wat ik verwacht? Ik verwacht dat ik hem in de film zie zoals ik hem hier zie. Piet zag hem wel al, mijn zoon. Hij was er erg over te spreken. Beetje liefelijke film eigenlijk, geen...’
‘Gemopper’, vult Gerlach aan. ‘Ja, ik kan wel een boek schrijven over al die rechtszaken hier, maar daar word je ook niet vrolijk van. We zijn elf keer naar de Raad van State geweest. Hier moest een hotel komen, denk ik. Ook met die McDonald’s joh, van alles meegemaakt. Maar ja, nu mag ik hier blijven wonen. Tot wanneer?’ Vrolijke lach. ‘Tot ik doodga.’
De vraag naar zijn gezondheid wuift Gerlach weg. ‘Het gaat wel. Ik ben blij dat ik nog loop. Ik mag heel niet mopperen.’
27 jaar oud was hij, toen een arts de ziekte van Bechterew bij hem vaststelde, een vorm van ontstekingsreuma. ‘Ik ging al een beetje raar lopen, vanaf mijn 24ste. Nou ja, nu ben ik 74.’
Hij spoelt wat rammenas schoon onder kraan, het snelgroeiende knolgewas dat, eenmaal omgeploegd, als voeding dient voor zijn akker. ‘Mooi gewas, hè? Lijkt een beetje op radijs. Hier, wil je proeven? Niemand wil rammenas eten, het is te gezond.’
Er wandelt weer een nieuwe bezoeker zijn erf op. Het is de traumatherapeut die een eindje verderop woont, ze komt al een paar jaar geregeld langs. ‘Ik las een oproep om de boeren te steunen. En zo ben ik Gerlachs winkeltje binnengelopen: hoe kan ik je helpen, zodat jij ons kunt blijven voeden?’
Ze krijgt er ook veel voor terug. ‘Heel veel. Ik zou het woord ‘verlichting’ willen gebruiken. Gerlach is misschien wel de meest verlichte mens die ik ken. Met hem ga ik de diepte in.’
Aliona van der Horst, in het café: ‘We hebben ook zo veel leuke gesprekken uit de film moeten gooien. Dat is de ellende én de schoonheid van documentaires: dat je enkel de topjes van de ijsberg overhoudt.’
Luuk Bouwman: ‘Met het risico dat je te kort gaat snijden, waardoor alles vervliegt. Je hebt altijd van die momenten in de montage dat je denkt: ja, hier kan ik weg. Maar bij Gerlach bleek het ook mooi om dan nog even in de scène te blijven.’
Van der Horst: ‘Eerst dachten we nog: die klimaatverandering is toch een beetje een ‘verwegverhaal’. Maar elk jaar dat we filmden werd het erger. Dan was het de droogste zomer ooit. Het jaar erop: nóg droger. Ook zo tragisch om te zien, dat een man die dit land al zijn leven lang bewerkt en allerlei trucjes kent om tóch een goede oogst te halen als het tegenzit, nu gewoon niet meer in staat is om zijn land te lezen.’
‘Het is ontzettend nat, nu’, zegt Gerlach, in zijn kantoortje. ‘Nog nooit zo’n jaar gehad. Begin april heb ik suikerbieten gezaaid, valt er in anderhalf uur 50 millimeter water. Vrienden van me hebben nog allemaal aardappels erin, die kun je als verloren beschouwen. Ons land hier kan goed tegen de droogte, maar niet tegen de regen. Plensbuien met oostenwind, dan wordt het land als beton, alle zuurstof eruit.’
Zonder zijn jongere broers, die ook te zien zijn in de documentaire, was Gerlach zijn woning en het restant van zijn land allang kwijtgeraakt. ‘Die procedures van zo’n bestemmingsplan zijn voor een normaal mens niet te volgen. Maar mijn broer is ingenieur, die kijkt alles na. En dan vindt hij een fout en moeten ze alles weer overdoen, die dure advocaten. Het verpest veel in je leven, al dat juridische geklets. Je wint er niks mee. En dan is mijn hele familie er weer mee in de weer.’
Alex: ‘Ik had het allang losgelaten. Van één rechtszaak zou ik al moe worden.’
Gerlach: ‘Ik heb het hier ook wel leuk, hoor. Met het onkruid wieden kwamen allemaal vrouwen me helpen. Ik mag niet mopperen.’
Hij is ook nog eens beroofd, hier thuis. ‘Toen die McDonald’s ’s nachts open was moesten we allemaal camera’s ophangen. Want het werd een soort hangplek. Ik zag weleens busjes en zo. Ik denk dat ze dachten: we pakken hem. Ik lag op bed, half twee. Slaan ze met zo’n koevoet het hele raam hier eruit. Overal glas, niet normaal. Heb ik ze met een stoel nog uit mijn huis weten te houden. Een strijd joh, die hele stoel was aan barrels. Ik was bang voor die koevoet.
‘Het was net een film. Nee, dat zit niet ín de film. De politie is de bewakingsbeelden kwijtgeraakt. Ja, de mens maakt wat mee in zijn leven.’
En weer zwaait de deur open, waarop de goedlachse Alexandra binnenstapt. Ze komt speciaal uit Amstelveen voor Gerlachs eieren, maar stort zich eerst op poes Joe. ‘Halloooo, ben je moe-hoe?’
Tegen Gerlach: ‘Vindt-ie het leuk of vindt-ie het niet leuk?’
Nou, zegt die, ‘het is een kat, hè.’
Dan, als ze de poster ziet hangen: ‘O, ben je acteur geworden?’
‘Welnee joh’, zegt Gerlach. ‘Ik ben gewoon mezelf.’
Gerlach is de eerste gezamenlijke documentaire van Aliona van der Horst en Luuk Bouwman. Van der Horst (53), dochter van een Russische moeder en een Nederlandse vader, regisseerde eerder onder meer de documentaires Voices of Bam, Boris Rhyzy en Liefde is aardappelen, over het door hongersnood getekende verleden van haar Russische familie. Bouwman (46) is naast filmmaker ook muzikant (onder meer van de formatie Aux Raus). Met zijn documentaire Allen tegen allen (2019), over het vooroorlogse fascisme in Nederland, won hij het Documentaire Stipendium van het Cultuurfonds (50 duizend euro).
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden