‘Nederland kan erop vertrouwen dat al onze voorstellen in lijn zullen zijn met de regels, met de Grondwet’, zegt Wilders woensdag al in de eerste tien minuten van het Tweede Kamerdebat over hoe het verder moet met de kabinetsformatie. De PVV-leider herhaalt die belofte nog een keer of twintig, in alle variaties denkbaar, met een wantrouwend kijkende Kamer tegenover zich.
Het is zonneklaar wat Wilders beoogt. Sinds hij de verkiezingen op 22 november won, probeert hij VVD, NSC en BBB over te halen om samen met hem in een rechts kabinet te stappen. Samen hebben die vier partijen een ruime Kamermeerderheid. Maar alleen de partij van Caroline van der Plas (BBB) ziet het huwelijk nu al zitten.
NSC-leider Pieter Omtzigt wil pas met Wilders onderhandelen over een kabinet als hij zeker is dat de PVV de rechtsstaat ‘in woord en daad’ respecteert. Een verbod op de Koran, moskeeën en islamitisch onderwijs past daar bijvoorbeeld niet bij. Oud-verkenner Ronald Plasterk adviseerde daarom maandag dat het viertal een aantal weken de tijd neemt om met elkaar te spreken over de rechtsstatelijke principes van alle partijen.
Over de auteur
Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
‘De discussie daarover kan in twee dagen klaar zijn, want ik beloof u dat wij onze standpunten met de Grondwet in lijn zullen brengen’, zegt Wilders woensdag duidelijker dan hij ooit heeft gedaan. ‘Ik ben een man van mijn woord. Ik zal dat laten zien aan de Kamer, aan de heer Omtzigt, aan iedereen die het wil horen. Veel belangrijker is dat we over de koopkracht gaan praten, over het eigen risico in de zorg.’
Te zien is hoe de beoogde samenwerkingspartners van Wilders instemmend knikken in hun blauwe zetels van de plenaire vergaderzaal. Maar te zien is ook hoe de linkse Kamerleden juist met gebaren vol ongeloof reageren. Grote ogen, schuddende hoofden.
Denk-leider Stephan van Baarle loopt als een van de eersten naar de interruptiemicrofoon om verhaal te halen. ‘De heer Wilders heeft er bijna twintig jaar lang in dit huis en daarbuiten alles aan gedaan om een heel grote groep Nederlanders buiten te sluiten, namelijk Nederlandse moslims’, zegt Van Baarle. ‘Hij heeft de Koran vergeleken met Mein Kampf. Hij wil vrouwen hun hoofddoek afnemen als ze naar het gemeentehuis gaan om hun rijbewijs te verlengen. Hij heeft de islam vergeleken met rampen en ziektes. Hoe kan zo’n man geloofwaardig de premier zijn van alle Nederlanders?’
Wilders geeft geen krimp en benadrukt dat ook Nederlanders met een islamitische achtergrond zich geen zorgen hoeven te maken. ‘Als ik mensen gerust kan stellen: ze zijn volwaardige burgers. Wij gaan niet pleiten mensen het land uit te zetten vanwege hun islamitische geloof. Dat gaat gewoon niet gebeuren. Dat is de verantwoordelijke rol die ik neem.’
GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans vertrouwt het niet. Ter illustratie vergelijkt hij Wilders met Bruce, de haai uit de animatiefilm Nemo die op een dag besluit vegetariër te worden. ‘Totdat hij bloed ruikt. Dan is hij weer die bloeddorstige haai. Als u de kans krijgt, zult u de democratische rechtsstaat ondermijnen. Ik wil u die kans niet geven’, aldus Timmermans.
Wilders zegt daarop met een lach dat hij zoals gebruikelijk met een steek terug op Timmermans zou kunnen reageren. ‘Maar ik ga me beheersen. Ik ga daarboven staan’, zegt Wilders. ‘Ik oefen al een beetje voor het premierschap, zoals u ziet.’
Met zijn zeer inschikkelijke houding maakt Wilders het steeds moeilijker voor zowel Omtzigt als VVD-leider Dilan Yesilgöz om nog langer te weigeren met hem samen te werken. Iemand die voortdurend belooft dat hij bereid is om ‘voorstellen die we hebben gedaan in te trekken’, valt moeilijk te verwijten dat hij een onverbeterlijke populist is die zich niet aan de wet wil houden.
De SP voert intussen de tijdsdruk op met de vaststelling dat veel kiezers aan de onderkant van de samenleving niet kunnen wachten op een ellenlange formatie, of zelfs nieuwe verkiezingen. Er zijn veel mensen die gewoon ‘voedsel in hun buik willen hebben voordat ze gaan slapen en hun zorg willen kunnen betalen’, zegt de woensdagochtend aangetreden SP-leider Jimmy Dijk. ‘Zo is dat’, reageert Wilders. ‘Ik deel uw urgentie honderd procent. Hoe eerder we met vier partijen overeenstemming bereiken, hoe beter.’
Omtzigt is blij met Wilders’ beloften, maar houdt een slag om de arm om samen te regeren. De komende weken wil het viertal - onder leiding van de woensdag aangestelde informateur Plasterk - gesprekken voeren om te kijken of het onderlinge ‘vertrouwen’ kan groeien. Het respect voor de Grondwet is daarbij voor Omtzigt een ‘keiharde ondergrens’ waar zijn partij zich ‘consistent aan vasthoudt’.
Dat betekent niet dat de Grondwet of internationale verdragen nooit kunnen veranderen, benadrukt Omtzigt. Hij wijst erop dat dit vaker gebeurt vaker in Nederland. Zo wordt binnenkort waarschijnlijk de Grondwet gewijzigd om het bindend referendum mogelijk te maken. Omtzigt benadrukt dat zelfs een partij als GroenLinks-PvdA bijvoorbeeld heeft ingestemd met de wijziging van de regels waardoor het Nederlanderschap kan worden afgenomen van veroordeelde terroristen met twee nationaliteiten. ‘Ik ben niet ten principale tegen een discussie over het aanpassen van de regels’, zegt Omtzigt daarom. ‘Maar zolang verdragen niet veranderd zijn, houden wij ons aan de rechtsorde zoals die nu geldt.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden