De kabinetsformatie is een stapje verder: verkenner Ronald Plasterk heeft zijn verslag aangeboden aan de Tweede Kamer. Daarin schetst hij een tijdpad dat neerkomt op de volgende planning: vanaf februari kunnen PVV, VVD, NSC en BBB starten met de inhoudelijke onderhandelingen. Die vier partijen kunnen dan bespreken wat zij de beste aanpak vinden voor zaken als het klimaatgebeuren, het stikstofgedoetje, de woningbehoefte, de populariteit van ons zorgstelsel en de migratiecrisistsunamieramp.
Let wel: vóórdat het schaakspel daarover kan beginnen, moeten er twee tussenronden plaatsvinden. Er is namelijk een vervelend struikelblok: het respecteren van de rechtsstaat. De partijleiders gaan daar nu zeven weken lang over nadenken, of dat echt moet, zo’n rechtstaatdinges respecteren.
In 2020 publiceerde de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) aan de regering het advies ‘Een sterkere rechtsstaat. Verbinden en beschermen in een pluriforme samenleving’. Daarin schrijft de ROB over onze rechtsstatelijke cultuur; de manier waarop de normen en waarden van onze rechtstaat worden uitgedragen en onderhouden. De verantwoordelijk daarvoor ligt bij politici, bestuurders, ambtenaren, rechters, journalisten én burgers. Wij geven allemaal vorm aan de rechtsstaat. De ROB schreef: ‘Onze rechtsstaat is kwetsbaar als hij niet goed wordt onderhouden en als het bewustzijn over het kostbare van de rechtsstaat wordt verwaarloosd door onwetendheid, onhandigheid of onverschilligheid.’
In een goed functioneerde rechtstaat kan het kostbare ervan lastig invoelbaar zijn. De waarde van beginselen als verdeelde macht, rechtszekerheid, gelijkwaardigheid en vrijheid toont zich pas in de afwezigheid van die beginselen. Vergelijk het met vaccinaties: wanneer de vaccinatiegraad jarenlang op orde is waardoor ziektes als polio een vergeten herinnering zijn, kunnen mensen zich afvragen waarom die vervelende prikken eigenlijk nodig zijn.
Gelukkig hebben de vier fractievoorzitters een manifest ondertekend, dat ongetwijfeld bedoeld zal zijn geweest als een poging helderheid te brengen. Het manifest bevat een opsomming van zeven grondrechten die de partijleiders onaantastbaar verklaren. Nu wil het geval dat er 23 grondrechten zijn; vinden de fractievoorzitters de overige 16 níet onaantastbaar? Artikel 1 van de grondwet, het gelijkheidsbeginsel, wordt bijvoorbeeld niet genoemd in het manifest. Wat betekent dat?
De heer Wilders heeft desgevraagd verklaard ‘dat hier woonachtige moslims die zich aan de Nederlandse wet- en regelgeving houden voor hem volwaardige Nederlandse burgers zijn’. Hoe moet dit worden begrepen? Zou een islamitische toeslagenouder die bestempeld was als fraudeur zijn Nederlanderschap hebben kunnen verliezen? Gaan we in de toekomst hogere boetes uitdelen voor onverzekerd rijden als de bestuurder islamitisch is?
De ROB schreef in 2020 nog dat het goed ging met onze rechtstaat, maar dat er wel tekenen waren van erosie. Eén van die tekenen doet zich voor als de overheid zich niet aan de wet houdt. Wij zijn er op dit moment getuige van hoe politieke leiders openlijk en in een sfeer van zogenaamde redelijkheid fundamentele wetten en beginselen ter discussie stellen. En hoewel het vergrootglas nu gericht is op grondrechten, is dat nog niet eens de grootste bedreiging. Je kunt de rechtstaat prima afslijten zonder eerst de Grondwet te wijzigen.
Nederland heeft geen overzichtelijke samenleving meer. We zijn individualistisch, geloven in andere dingen, hebben verschillende gebruiken en botsen in onze overtuigingen. Hoe breng je zo’n land bij elkaar? Hoe doe je recht aan alle tegenstrijdige belangen? Door iedereen aan het recht te houden, ook de overheid. Door burgers te beschermen met onafhankelijke rechtspraak. Door rechtszekerheid en stabiliteit te bieden. Het is de rechtstaat die mensen op die manier met elkaar verbindt. Wanneer we vastlopen en meerdere crises moeten bezweren is de rechtstaat niet het probleem, maar de oplossing.
Over de auteur
Ibtihal Jadib is rechter-plaatsvervanger, schrijver en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.