Tentoonstelling Een expositie in Rome over de fantasy-wereld van de Britse schrijver Tolkien zorgt voor verdeeldheid in Italië.
Als je premier Giorgia Meloni van Italië vraagt welk boek de meeste indruk op haar heeft gemaakt, aarzelt ze geen moment. Geen extreemrechtse traktaten, geen analyses van nationalistische historici. In de ban van de ring van Tolkien, dát is haar favoriet. „Het bijzonderste boek dat ik ooit heb gelezen”, schreef ze vier jaar geleden op Facebook op de geboortedag van de Britse schrijver. „Een metafoor voor de mens en de wereld.” Ze meent dat echt. Voordat Meloni premier werd, in september 2022, heeft ze zich regelmatig verkleed als hobbit.
Tolkiens beroemde trilogie over Midden-aarde, over de ring die vernietigd moet worden om te voorkomen dat het kwaad overwint, is een van de populairste fantasy-boeken ter wereld. De dappere hobbit Frodo, de tovenaar Gandalf – tientallen miljoenen lezers zijn erdoor gegrepen. Moet je je dan zorgen maken nu in Rome een tentoonstelling is geopend over de bedenker van dit mythische verhaal?
De naam is neutraal: Tolkien. Man, professor, schrijver. Minister van Cultuur Sangiuliano kleurde het in: „Tolkien was een katholiek en authentieke conservatief die de traditionele waarden heeft verdedigd die zijn vergeten in het Westen: het gevoel van gemeenschap, de traditie van de natuur, verzet tegen de meest ontmenselijkende aspecten van de moderniteit.” Daarom zien critici van de rechts-nationalistische regering de tentoonstelling als politiek powerplay. Italiaans rechts brengt Tolkien in stelling in een cultuuroorlog om de vermeende dominante rol van links in het Italiaanse culturele leven te doorbreken.
Want dat Meloni zich verkleedde als hobbit was geen toeval. Rond 1980, Meloni was toen drie, heeft een aantal Italiaanse neofascisten drie ‘hobbit-kampen’ georganiseerd. Ze wilden afstand nemen van de bestaande partijcultuur, die sterk gericht was op confrontatie en polarisatie. Het bleef bij die drie kampen, meer feest dan lessen politiek, maar binnen de kleine neofastische partij bleef een stroming bestaan die zich identificeerde met hobbits en Frodo’s poging het kwaad te verslaan. Geen macho helden, maar slimme individuen die, soms tegen de stroom in, probeerden goed te doen. Mythes als antwoord op de rationaliteit en het materialisme van de moderne wereld.
Deze elementen zijn nog steeds terug te vinden bij Meloni, die zich heeft omschreven als een underdog. Haar programma zit vol echo’s van een wereld die verloren dreigt te gaan, van traditionele waarden die in ere hersteld moeten worden. Als premier is ze als de hobbit Frodo, die vele hindernissen moet overwinnen om te voorkomen dat ‘het (linkse) kwaad’ zegeviert.
Een onderstroom daarbij is het gevoel dat, nu Meloni en haar nationalistisch-rechtse partij Fratelli d’Italia stevig in het zadel zitten, het tijd wordt om zich ook op cultureel gebied meer te laten gelden. Een nieuwe baas van de Biënnale van Venetië. Nieuwe directeuren van belangrijke musea. Politieke benoemingen bij de staatsomroep RAI.
En nu dan Tolkien, als inspirator voor rechts. La Repubblica, een linkse krant, schamperde dat rechts intellectueel weinig meer te bieden heeft dan hobbits en elfen. Met als impliciete ondertoon: dat is niet genoeg om een cultuuroorlog te winnen. Maar is dat geen onderschatting van Tolkien?
Source: NRC