Het land moet bestuurd worden, zo luidt het devies na de verkiezingen. Het aankomende regeringskwartet komt echter nog niet aan formeren en regeren toe, want eerst moeten de grote struikelblokken worden besproken. Een hobbel op de weg van de formatie is namelijk ‘het respecteren van de rechtsstaat’, concludeerde verkenner Ronald Plasterk.
Juist nu de rechtsstaat een punt van discussie is tijdens de formatie, moeten wij ons realiseren dat ons staatsbestel onvoldoende bestand is om de rechterlijke onafhankelijkheid te beschermen tegen politieke beïnvloeding: de rechterlijke benoemingsprocedure is daarom hoog aan vernieuwing toe.
Over de auteur
Fabian van Hal is advocaat in het bestuursrecht .
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Nederland is namelijk ten opzichte van andere Europese landen extra kwetsbaar voor een populistische overname van de rechtelijke macht. Dat heeft alles te maken met onze politiek ingestoken benoemingsprocedure voor rechterlijke colleges als de Hoge Raad.
Kortgezegd draagt de Hoge Raad een zestal kandidaten voor, waarna het parlement drie kandidaten kiest. Het is goed gebruik dat de eerste op de lijst door de regering wordt benoemd als raadsheer van de Hoge Raad. De nadruk in voorgaande zin ligt op ‘goed gebruik,’ want niets houdt de regering tegen om geen van alle kandidaten te benoemen. Niet alleen de hoogste rechter, maar ook andere rechters worden door de regering benoemd. Kortom, in de benoeming van rechters heeft de regering het laatste woord.
Het vergt weinig fantasie om voor te stellen dat een minister van een partij die gemakshalve de rechterlijke macht generaliseerde tot ‘D66-rechters’ een stokje steekt voor rechterlijke benoemingen die hem niet zint. Sterker nog, tumult rondom de rechterlijke macht is al traditie in (extreem)rechtse hoek: de PVV blokkeerde in 2011 de benoeming van Diederik Aben tot raadsheer van Hoge Raad op grond van zijn stellingname in het proces-Wilders. Daarnaast was het PvdA-lidmaatschap van raadsheer Ybo Buruma reden voor de PVV om hem niet te steunen als kandidaat-raadsheer.
In 2023 bood de koning excuses aan voor het slavernijverleden en wist taalwonder ChatGPT binnen één jaar honderden miljoenen gebruikers aan zich te binden. Finland trad toe tot de Navo. Turkije en Syrië werden getroffen door aardbevingen, Hamas en Israël raakten in oorlog. Nieuwkomer BBB werd de grootste in alle provincies, het kabinet viel over een asielcrisis - waarna de PVV won. Met Barbie maakte Greta Gerwig als eerste vrouwelijke regisseur een film die meer dan 1 miljard dollar opbracht. Jenni Hermoso rekende af met seksisme (‘De kus’) in het Spaanse voetbal. Europa ging deze zomer gebukt onder extreem weer. En Donald Trump werd de eerste Amerikaanse president van wie een mugshot is genomen.
De wereld staat nooit stil, maar heeft dit jaar iets u zó geraakt, dat u daardoor van mening bent veranderd? Welk standpunt heeft u verlaten, welk nieuw perspectief heeft u verrijkt? Laat ons weten waarover u radicaal van opvatting bent veranderd en door welke nieuwsgebeurtenis dat is veroorzaakt.
Stuur uw bijdrage (max. 200 woorden) voor 19 december naar brieven@volkskrant.nl. Een selectie zal in de laatste week van het jaar worden gepubliceerd.
Bovendien is de angst voor politieke invloed op de benoeming van rechters al waarheid geworden in Polen. Het Poolse Grondwettelijk Hof moest na de regeringsinstallatie van de extreemrechtse partij PiS door een ongrondwettelijke benoeming niet langer met dertien, maar met twaalf hoogste rechters haar werk doen.
De regering bepaalde toen dat er een minimum van dertien Grondwettelijke rechters moest zijn om een oordeel te vellen. Het vervolg laat zich raden: er werden vooralsnog geen rechters benoemd zodat de regering vrij spel had om wetten te maken die het daglicht van de grondwet niet konden verdragen.
Nederland kent laatstgenoemde bepaling niet. Tegelijkertijd heeft de regering op dit moment al de juridische macht om de Hoge Raad te neutraliseren: het structureel tegenhouden van rechterlijke benoemingen, zowel voor de Hoge Raad als voor de lagere rechtspraak, kan een lamlegging van een rechterlijke macht die nu al met personeelstekorten kampt teweegbrengen.
De rechterlijke macht als noodzakelijk instituut om overheidsbeslissingen te toetsen is van groot belang. De rechter tikt de regering op de vingers wanneer vluchtelingen niet menswaardig worden opgevangen, als de overheid zich niet aan haar eigen klimaatafspraken houdt en wanneer corona én klimaatdemonstranten onterecht worden opgepakt. Vrouwe Justitia is blind en personificeert de afbakening tussen Nederland en een kafkaëske dystopie.
Juist daarom is het belangrijk dat ons land is gewapend tegen een populistische uitholling van de rechtspraak. Zo is het gelauwerde plan van Pieter Omtzigt om een constitutioneel hof in te stellen weinig effectief als de rechters die ervan deel uitmaken de regering niet effectief kunnen controleren. Onder de streep valt of staat regeringscontrole met een doeltreffende rechtspraak.
Om een Poolse situatie te voorkomen, dient de benoeming van de rechter niet meer door de regering plaats te vinden, maar door een onafhankelijke commissie. Deze commissie bestaat uit onafhankelijke deskundigen, zoals de Staatscommissie Parlementair Stelsel in 2018 al voorstelde. Op deze manier beperk je niet alleen het risico van politieke beïnvloeding van de rechterlijke macht, je vermijdt het gevaar in het geheel.
Of de rechtsstaat nu een struikelblok is voor de aankomende regering of niet, van belang is dat onze rechterlijke macht beschermd blijft tegen politieke inmenging. Beter dan genezen is voorkomen, en nog beter dan voorkomen is het rechtsstatelijke gevaar te vermijden.
Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden