Het is een wat smoezelig ding. Wat metaal, van zo’n 4 bij 2,5 centimeter, met een schroef en wat klemmen eraan. Maar Christie’s in Londen verwacht het op 13 december te verkopen voor 150.000 tot 250.000 pond, ongeveer 170.000 tot 290.000 euro. Volgens het veilinghuis is dit namelijk een microscoop van Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723), die met dit soort instrumentjes allerlei ontdekkingen deed, bijvoorbeeld van bacteriën. Dat zou heel bijzonder zijn, want Leeuwenhoek-microscopen zijn zeldzaam. Wereldwijd zijn er maar tien bekend, plus een twijfelgeval.
De zeldzaamheid maakt Leeuwenhoek-microscopen kostbaar, maar vormt ook een probleem. Omdat er zo weinig vergelijkingsmateriaal bestaat, is het moeilijk in te schatten of dit een echte Van Leeuwenhoek is. Bovendien is er aan dit instrument ooit gerommeld, zo laat een onderzoek zien door een groep onder leiding van Tiemen Cocquyt, conservator van Rijksmuseum Boerhaave, dat onbetwiste Leeuwenhoek-microscopen bezit.
Microscopen zijn een uitvinding uit de vroege 17de eeuw en de eerste exemplaren bestonden uit een buis, met twee of meer lenzen erin. Maar Van Leeuwenhoek koos rond 1670 voor een veel eenvoudiger, éénlenzige variant. Een veredelde loep dus.
Zo’n loep-microscoop bestond uit twee aan elkaar geklonken metalen plaatjes, met een klein bol lensje ertussen. In de platen zaten gaatjes, zodat de gebruiker door de lens kon kijken. Vaak monteerde Van Leeuwenhoek ook een verstelbare prikker, waarmee hij zijn onderzoeksmateriaal vastzette voor de lens. Het Christie’s-exemplaar heeft ook zo’n prikker.
Mooi waren de loepjes niet, terwijl andere instrumentmakers destijds veel zorg besteedden aan de vormgeving. Een bezoeker die in 1710 door Van Leeuwenhoeks lenzen mocht kijken, Zacharias Conrad von Uffenbach, beklaagde zich er dan ook over dat de instrumenten er maar armetierig uitzagen. Het wat scharrige uiterlijk van het exemplaar bij Christie’s is dus passend.
Het ging Van Leeuwenhoek dan ook niet om de schoonheid van zijn microscopen, maar om de betoverende kleine wereld die ze zichtbaar maakten. Hij produceerde ze zelf en prepareerde ook eigenhandig de beestjes, zaden, zandkorrels, enzovoort die hij onderzocht. Het was priegelwerk, en hoewel hij dat als geen ander beheerste, kostte het ook Van Leeuwenhoek moeite om zijn onderzoeksmateriaal goed voor een geschikte lens te krijgen. Had hij dat eenmaal voor elkaar, dan bewaarde hij het microscoopje, met het preparaat. En omdat hij vijftig jaar lang onderzoek deed, maakte hij honderden instrumentjes. Na zijn dood werden er maar liefst 531 verkocht. Maar die zijn dus bijna allemaal zoek.
Het ‘nieuwe’ exemplaar, vertelt Christie’s, is van zilver en dook recent op in een nalatenschap, in het oosten van Engeland. De lens van deze microscoop, zo laat het Boerhaave-onderzoek zien, is opvallend sterk. Hij vergroot zo’n 285 keer, net iets meer dan het sterkste al bekende exemplaar. Dat ligt in het Utrechtse Universiteitsmuseum en levert een vergroting op van 266 keer.
Verder heeft de Engelse microscoop veel gemeen met de bekende voorbeelden. De afmetingen zijn vergelijkbaar, net als de sporen van het handwerk. Bovendien dateert het gebruikte zilver van voor het industriële tijdperk.
Wel heeft de greep van de stelschroef een wat afwijkende vorm. Wat dat betekent, is vanwege het beperkte vergelijkingsmateriaal moeilijk te zeggen. Misschien is deze microscoop niet van Van Leeuwenhoeks hand. Of misschien varieerde hij af en toe wat, in de halve eeuw dat hij instrumenten maakte.
Moeilijker weg te wuiven zijn sporen van selenium op de platen, waarop Cocquyt en collega’s wijzen. Die stof werd vanaf de negentiende eeuw gebruikt om nieuw metaal, zoals zilver, oud te laten lijken. Dat kan dus wijzen op een vervalser, die bijvoorbeeld oud zilver omsmolt om er een nep-Van Leeuwenhoek van te maken, en het materiaal vervolgens een oude look meegaf.
James Hyslop, hoofd Natuurwetenschap en natuurlijke historie bij Christie’s, stelt telefonisch een andere verklaring voor: het instrumentje is echt en iemand heeft het ooit blinkend gepoetst, realiseerde zich vervolgens dat het om een oud object ging en probeerde daarom het zijn oude uiterlijk terug te geven.
Het is mogelijk, maar allesbehalve zeker. En ook naar de verdere geschiedenis van het instrument is het gissen. Idealiter willen verzamelaars van oude spullen de keten van vorige eigenaren kennen, helemaal terug tot de producent. Maar in dit geval is die onbekend, want de huidige, anonieme, eigenaar weet niet hoe het ding in Engeland bij zijn familie belandde. De enige historische aanwijzing bestaat uit merktekens in het zilver, in de vorm van krullerige V’s. Die komen overeen met een Nederlands belastingmerkteken uit de jaren 1814-1831. Dat suggereert dat het ding toen nog in Nederland was – of dat een vervalser zo geraffineerd was om echt lijkende belastingstempels toe te voegen.
Een andere optie is dat het gaat om een vervalsing van voor 1831, maar dat ligt niet voor de hand. Van Leeuwenhoek werd pas vanaf de late 19de eeuw een nationale held en daarvóór zouden zijn microscopen, of nep-exemplaren, weinig hebben opgebracht. Wel is het mogelijk dat iemand, een tijdgenoot van Van Leeuwenhoek bijvoorbeeld, te goeder trouw een eigen versie van zijn microscoopjes heeft gemaakt, om ermee te werken – al kennen historici niemand die dat deed.
Hoe dan ook is er ruimte voor twijfel, maar Hyslop van Christie’s is stellig: dit instrument is een echte Van Leeuwenhoek. Toch erkent ook hij dat onbetwistbaar bewijs ontbreekt: ‘Vervalsingen kun je aantonen maar bij een object als dit valt echtheid nooit helemaal te bewijzen.’
Over de auteur
Geertje Dekkers is journalist gespecialiseerd in geschiedenis en schrijft o.a. voor de Volkskrant en het Historisch Nieuwsblad. Ze is auteur van twee boeken, waaronder Veel, klein en curieus. Over de wereld van Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723).
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden