Als een vogel hing ik boven Israël. Volkskrant-correspondent Alex Burghoorn had in 2008 een helikoptervlucht gearrangeerd waarmee hij hoofdredacteur Pieter Broertjes en mij op een bird’s eye view trakteerde. Van bovenaf zag ik hoe klein en kwetsbaar het land is, hoe weinig ruimte er zit tussen de zee en de grenzen met de Palestijnse gebieden en de Arabische landen, hoe begrijpelijk het is dat Israël zich een bunkermentaliteit heeft aangemeten.
Ik zag ook hoe die geharnaste geestesgesteldheid op de Westelijke Jordaanoever geleid heeft tot een kluwen van Palestijnse steden, Joodse nederzettingen, controleposten, muren, hekken en wachttorens. Allemaal krioelt het dwars door elkaar heen, de een zit de ander in de weg. Iedereen houdt elkaar gevangen in een even innige als verstikkende omhelzing.
Door de Gaza-oorlog gaat het nu volop over die beladen ruimte tussen de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan. ‘From the river to the sea, Palestine will be free’, scanderen overal pro-Palestijnse betogers. Israëliërs zien de door Hamas geadopteerde leus als een oproep tot vernietiging van hun land. Anderen bestrijden dat. Doel zou zijn om Israël geweldloos plaats te laten maken voor een seculiere democratische staat Palestina, waarin Joden en Palestijnen dezelfde rechten hebben en vreedzaam samenleven.
Over de auteur
Arie Elshout is journalist en columnist voor de Volkskrant. Eerder was hij correspondent in de VS en Brussel. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
In de discussie over hoe de leus moet worden uitgelegd, zal nooit het laatste woord worden gesproken. Maar belangrijker nog, is de vraag hoe realistisch het streven is naar zo’n seculiere democratie waarin diverse bevolkingsgroepen gebroederlijk naast elkaar leven. Want zo’n staat is nergens in de Arabische of islamitische wereld te vinden.
Er is geprobeerd de Arabische landen te democratiseren: door ingrijpen van buitenaf, of door volksopstanden van binnenuit. Zonder veel succes. De afzetting van Saddam Hoessein door de Amerikanen was voor soennieten, sjiieten en Koerden in Irak het sein elkaar naar de strot te vliegen. Na de Arabische Lente kwam in Egypte gewoon weer een generaal aan de macht en in Syrië wist dictator Assad zich te handhaven door het verzet met Russische en Iraanse hulp meedogenloos neer te slaan.
Het lukt het Midden-Oosten maar niet zich te ontworstelen aan de lange traditie van dictatoriaal bestuur en sektarisch-tribale spanningen. Bovendien zijn Joden massaal uit de Arabische landen vertrokken. Dus progressieve pleitbezorgers van de zogeheten eenstaatoplossing, waarbij Palestijnen en Joden in vrede samenleven, zijn op zijn best naïef. Zij moeten zelfs vrezen dat Hamas, Hezbollah en Iran hen vooral zien als bruikbare knechten in het ondermijnen van de westerse steun voor Israël en in het dichterbij brengen van de islamistische versie van een ‘Free Palestine’. Van de rivier tot de zee zou dat Vrije Palestina een weinig progressieve staat zijn, die geen boodschap heeft aan democratie en rechten voor andersdenkenden, vrouwen en lhbti’ers.
Het probleem is dat er voor het Israëlisch-Palestijnse conflict geen gemakkelijke oplossingen bestaan, zeker niet in het huidige klimaat waarin emoties overheersend zijn. Dat laatste is vanwege 7 oktober en de vele burgerdoden in Gaza begrijpelijk, maar als alle partijen in de emotie blijven hangen, wordt het vrijwel onmogelijk te ontsnappen aan de wederzijdse houdgreep. Het conflict heeft meerdere lagen en het zou geen kwaad kunnen als het ook werd beschouwd en aangepakt op het niveau van de klassieke diplomatie.
Ik kom daarop door een artikel in het tijdschrift Foreign Affairs, waarin Maria Fantappie en Vali Nasr bijna klinisch de kans onderzoeken op een grand bargain tussen alle belanghebbenden. Israël, Palestijnen, de VS, Saoedi-Arabië, Golfstaten, Iran en Turkije zouden het eens moeten zien te worden over een regionaal veiligheidskader. Dit zou voor iedereen genoeg voordelen moeten bevatten om ermee in te stemmen, de Hamas-radicalen moeten beteugelen en moeten leiden tot een Palestijnse staat naast Israël. Dat is veel gevraagd, maar de auteurs wijzen erop dat er tussen de diverse partijen al voor 7 oktober een zekere toenadering was (Iran en Saoedi-Arabië, Saoedi-Arabië en Israël).
Hun betoog prikkelt de verbeelding, mede door een recent bericht dat hoge Arabische en Palestijnse functionarissen de top van Hamas hebben gevraagd de strijd te staken. Deze geluiden en bewegingen schreeuwen om een diplomatieke dealmaker die even hoog uitstijgt boven moraal en emotie en zich toelegt op een pragmatische uitruil van belangen. Kissinger is dood, zoek een nieuwe Kissinger.
Source: Volkskrant columns