De sfeer was al niet goed, eind 2021. Het land moest in lockdown, de qr-codes leidden tot irritatie, ongevaccineerden voelden zich opzij gezet. En toen was er ineens die rare oversterftepiek, rond de boostercampagne: elfduizend mensen meer dan gebruikelijk overleden, waarvan ‘maar’ achtduizend aan corona.
Kan niet missen: er is vast een geheimzinnige bijwerking van het vaccin in het spel, zo luidde het hardnekkige gerucht dat rondging op de internetfilmpjes en bij onder meer Ongehoord Nederland. Een explosie van rumoer dat inging tegen de onafhankelijke, grote veiligheidsonderzoeken van de vaccins.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
In een nieuwe analyse door het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) worden de vaccins nu ook in Nederland vrij gepleit. Gevaccineerde mensen gingen in 2021 en 2022 toch echt minder vaak dood aan corona dan ongevaccineerden, blijkt uit de cijfers. En wie is gevaccineerd, loopt geen verhoogd, maar zelfs lager risico op overlijden aan een andere aandoening, zoals hartfalen of kanker.
Waarmee overigens niet is gezegd dat er in Nederland nooit iemand is overleden aan een zeldzame bijwerking van een vaccinatie. Negentien keer noteerde een schouwarts het coronavaccin als ‘startpunt van de causale keten die mogelijk tot de dood leidde’, zoals dat omfloerst heet.
Geen massale, geheimzinnige vaccinsterfte dus. Had het CBS dat niet wat eerder kunnen zeggen? De afstemming van de cijfers tussen GGD en CBS zat in de weg, zegt onderzoeker Ruben van Gaalen. ‘Eerst moest juridisch geregeld worden dat naast het RIVM ook het CBS de data zelfstandig mocht analyseren.’
De pandemie was voorbij, en wat was het beeld? ‘Een overmaat aan andere doodsoorzaken’, haast alsof er ‘een epidemie van een andere ziekte’ was, zo schreef een statisticus in artsenblad Public Health Reports. Dat was begin vorige eeuw, na de Spaanse Griep van 1918. De pandemie doofde, maar nog tot 1923 waren de sterftecijfers overal verhoogd.
Ook nu is dat in veel landen het patroon, zo wordt gesteld in een net verschenen artikel in The Lancet. De sterftepieken zijn weg, toch gaan er nog altijd meer mensen dood dan zónder pandemie het geval was geweest: in Nederland 14,5 duizend mensen in 2022, en naar verwachting rond de 11 duizend dit jaar.
‘De hele bevolking heeft dit virus moeten verwerken’, zegt Van Gaalen. ‘En als covid echt een multi-orgaanziekte is, zoals artsen aannemen, is het niet zo heel vreemd dat het deze effecten heeft.’ Zo is bekend dat mensen die (milde) corona hebben gehad, de maanden daarna meer risico hebben op allerlei hart- en vaatziektes en sterfte. Of er is sprake van onopgemerkte corona, bijvoorbeeld bij mensen die niet werden getest, of negatief testten terwijl ze dat niet waren, stelt het CBS.
Mogelijk speelt er meer. Gijs van Loef, een zorgconsultant die de oversterftecijfers nauwgezet volgt, vermoedt een verband met de zorgproblemen in Nederland. ‘Voor mij is het zo klaar als een klontje: je ziet hier de gevolgen van een constant zorginfarct’, zegt hij. ‘De capaciteit is onvoldoende, het personeel is structureel overbelast. En dan is dit wat je krijgt.’ Vandaar dat de oversterfte in Nederland hoger ligt dan in veel andere landen, denkt Van Loef.
Gezondheidseconoom Xander Koolman zoekt de verklaring voor die relatief hoge oversterfte bij het in zijn ogen te soepele coronabeleid. ‘We hebben gestuurd op de ic-capaciteit. Daardoor hebben we de reguliere zorg langer afgeknepen, en meer infecties gehad dan veel andere landen. Ik kan me goed voorstellen dat die infecties toch schade hebben achtergelaten in het lichaam’, zegt hij.
Intrigerend bewijs voor zulke verklaringen komt van een net verschenen vergelijking van de oversterfte in 34 landen. Het bruto nationaal product en het aantal mensen in armoede leeft, bleken sterke voorspellers van oversterfte. Het best scoorde Nieuw-Zeeland, gevolgd door Zweden. Nederland is middenmoter: de oversterfte is hier hoger en hardnekkiger dan in landen als Duitsland en Denemarken, maar lager dan in de VS, Groot-Brittannië en de voormalige Oostbloklanden.
Langzaam wordt zo het huishoudboekje compleet, is de verwachting. Eén echte doodsoorzaak is in elk geval niet aan te wijzen: meer mensen overleden aan dementie, maar ook ongelukkig vallen en ziektes van de ademhalingsorganen werden vaker genoemd als doodsoorzaak, blijkt uit de CBS-cijfers.
‘Ik vind het jammer dat de oversterfte vanaf het begin werd gepresenteerd alsof het één groot mysterie is, met één verklaring’, zegt Van Gaalen. ‘We denken eerder aan een heleboel omstandigheden, die elk een deel van het beeld inkleuren. Als je bedenkt hoe gigantisch de invloed van dit virus was, op allerlei onderdelen van de samenleving, hoort dit er blijkbaar bij.’
Zowel Koolman als Van Gaalen verwacht dat de oversterfte geleidelijk zal wegebben, net als na de Spaanse Griep, naarmate onze afweer beter went aan het virus en de golven van de andere sterftepatronen weer wat tot bedaren komen. De verschillen in oversterfte tussen landen worden inderdaad al kleiner, blijkt uit de nieuwe vergelijking.
Maar, waarschuwt Van Gaalen: ‘Of we alle puzzelstukjes ooit precies op hun plek kunnen leggen, dat geloof ik niet. Ook afgelopen decennia waren er altijd fluctuaties in de sterftestatistieken, die we niet tot achter de komma konden verklaren.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden