Ze was 8 jaar en zat op schoot bij opa, die haar rug streelde. Dat is een van de eerste ongemakkelijke herinneringen van Mandy Sleijpen aan de man die haar bijna zes jaar misbruikte. Tot ze 14 jaar was, en haar geheim deelde met een klasgenoot en een leraar.
‘Toen mijn moeder het hoorde, vielen een heleboel puzzelstukjes op hun plek’, zegt Sleijpen nu, 22 jaar later. ‘Ze wist meteen wie de pleger was: mijn opa. Ze had in mijn jeugd kleine signalen opgepikt, maar er niks mee gedaan. Tot haar grote spijt.’
Over de auteur
Menno van Dongen is verslaggever van de Volkskrant op het terrein van criminaliteit, politie en justitie
Mandy Sleijpen (36) is een van de initiatiefnemers van de campagne #durftezien, die maandagavond wordt gelanceerd in theater De Kleine Komedie in Amsterdam. ‘Kijk niet weg van seksueel misbruik van kinderen, maar durf het onder ogen te zien’, is de centrale boodschap. Die oproep wordt verspreid op sociale media en in een filmpje waaraan twintig bekende Nederlanders meewerkten.
‘Mijn moeder keek nooit bewust een andere kant op’, beklemtoont Sleijpen. ‘Ze heeft alleen niet naar haar onderbuikgevoel geluisterd. Toen ik klein was, bijvoorbeeld, stond ze me een keer om te kleden toen opa ineens opdook en op een bepaalde manier naar mij stond te kijken. Toen dacht mijn moeder: ik ga wel naar een andere plek. Jaren later kwam ze een keer onverwacht bij opa langs, vlak nadat hij me had misbruikt. Ik had net weer mijn kleren aan. Ze dacht: er is iets geks gebeurd, maar wat?
‘‘Je durft zoiets niet te denken van je eigen vader’, zei mijn moeder later tegen me. Dat begrijp ik. Wie kan zich nou voorstellen dat iemand van wie je houdt een kind seksueel misbruikt? Ik verwijt haar niets, ze heeft altijd als een leeuwin voor me gestreden. Ze weet ook dat ik dit interview geef, en steunt me hierin.
‘Daarbij komt: als ze me had gevraagd of opa iets had gedaan, zou ik het hebben ontkend. Ik deed alles om te voorkomen dat het zou uitkomen. Dan zou mijn lieve opa naar de gevangenis moeten – dat zei hij vaak tegen me – en was ik hem kwijt. Maar toch, als mijn moeder haar onderbuikgevoel wél serieus had genomen, was mijn geheim misschien eerder uitgekomen.’
Er zijn veel slachtoffers zoals Mandy Sleijpen, zegt Iva Bicanic (51), een van de andere initiatiefnemers van de campagne. Ze is klinisch psycholoog in het Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht en directeur van het Centrum Seksueel Geweld, waar slachtoffers terechtkunnen voor hulp.
Aan bijna de helft van de misbruikte kinderen merk je volgens Bicanic weinig tot niets; ze gedragen zich zo ‘gewoon’ mogelijk. En de meeste minderjarige slachtoffers praten er niet uit zichzelf over. Zelfs niet als ze uit een warm en liefdevol gezin komen. ‘De meest voorkomende redenen om te zwijgen, zijn angst dat het uitkomt, schuldgevoel en schaamte. Kinderen weten: als ik dit vertel, wordt alles anders, en het zal niet meevallen. Soms beseffen ze pas later dat ze zijn aangerand of verkracht. Of ze wachten ze tot later met de onthulling.
‘Ze lijden bijna allemaal onder een gevoel van schuld of zelfhaat. Als een kind wordt aangerand door een familielid, denkt het niet: hij spoort niet. Zo kijken ze niet naar volwassenen. Ze denken: ‘Ik had het kunnen stoppen, het ligt aan mij.’ Veel plegers spelen daarop in, door iets te zeggen als: ‘Dit is ons geheimpje, dit mag nooit uitkomen.’ Bij Mandy ging het ook zo.’
In een gemiddelde basisschoolklas van dertig kinderen zitten twee slachtoffers van seksueel misbruik, blijkt uit onderzoek. Een op de vijftien kinderen maakt zoiets dus mee. In 85 procent van de gevallen is de pleger een bekende, zoals een familielid, buurman, buurvrouw, oppas of sportcoach, die ogenschijnlijk goed functioneert.
Het zijn schokkende cijfers, die bij sommige buitenstaanders voor verbazing of ongeloof zorgen. ‘Als ik vertel dat er in elke klas twee misbruikslachtoffers zitten, krijg ik reacties als: ‘Die zijn toch niet allemaal verkracht?’, zegt Bicanic. ‘Dat klopt. Maar ook van gefriemel onder je kleren kun je heel ziek worden. Wat misbruik zo ontwrichtend maakt, is dat slachtoffers een dubbelleven leiden, met rampscenario’s in hun hoofd. Ze zijn doodsbang dat iemand hun geheim ontdekt. Ze worstelen met de verantwoordelijkheid die ze voelen voor het levensgeluk van andere betrokkenen, zoals hun familie. Dat geeft zo’n eenzaamheid, druk en spanning. En dat leidt tot klachten, zoals problemen met slapen, hoofdpijn, buikpijn en een kort lontje. En op termijn ontstaan problemen met relaties, of seks, angst- en eetstoornissen, depressies of suïcidepogingen.’
Extra complicatie is dat slachtoffers vaak lichamelijk reageren als iemand hun genitaliën aanraakt. ‘Meisjes worden nat, jongens krijgen een erectie. Dat is een automatische respons, die niets met opwinding of toestemming te maken heeft. Toch roept het pijnlijke vragen bij hen op: ‘Wilde ik het dan wél? Vond ik het dan toch lekker?’ Dat versterkt het schuldgevoel.’
Wat het leed verergert, is dat veel slachtoffers na de onthulling van het misbruik sceptische of beschuldigende reacties krijgen. Opmerkingen als: zoiets zou ik nooit laten gebeuren. En vragen als: weet je het zeker, zo erg was het toch niet, ben je er nou nog niet overheen?
‘Wat plegers doen, is verschrikkelijk’, zegt Mandy Sleijpen. ‘Maar wat omstanders doen, is ook heel schadelijk, en dat wordt onderschat.’ Door haar ouders is ze altijd gesteund. Maar sommige familieleden vroegen Mandy of ze niet overdreef, en waarom ze al die jaren bij opa op bezoek was blijven komen. ‘Mijn opa – die vorig jaar is overleden – gaf toe dat hij me had aangerand, maar niet dat hij me had verkracht. Hij voegde daaraan toe dat ik als kind altijd op zijn schoot klom – het was dus eigenlijk mijn eigen schuld. Een ander familielid zei: ‘Mandy was heel flirterig naar mannen.’’
Met name die opmerking heeft haar nooit losgelaten. ‘Ik ben nu 36 en durf nog steeds niet te flirten in de kroeg. Mede omdat opa altijd zei dat seks slecht was. En ik dus ook. Als hij me had misbruikt, zei hij dat ik het zelf wilde, dat ik een hoer was die het zelf had uitgelokt. Ik wist niet eens wat een hoer was, maar hij overtuigde me er wel van dat ik een gek, vies meisje was. Dat was natuurlijk onzin: zodra hij me aanraakte, trad ik uit mijn lichaam en voelde ik niets meer.’
Dat Sleijpen na bijna zes jaar zwijgen haar mond opendeed, kwam doordat haar ouders gingen scheiden. ‘Mijn veilige basis viel uit elkaar. Daardoor ging het niet goed met mij en heb ik het aan een vriendin verteld. Ik zei dat ze het geheim moest houden, maar dat deed ze gelukkig niet.’
Drie jaar later deed Mandy aangifte tegen haar opa. Hij kreeg twee jaar gevangenisstraf voor seksueel misbruik. ‘Dat voelde voor mij als een vorm van erkenning.’
Iva Bicanic heeft al veel interviews gegeven over seksueel geweld, in kranten, bladen en tv-programma’s. ‘Maar dit is misschien wel het belangrijkste interview uit mijn carrière’, zegt ze. ‘Omdat de afwerende, wegkijkende reactie van omstanders zo veel schade veroorzaakt. Die barrière moeten we wegnemen, want die kan alle goedbedoelde plannen om misbruik aan te pakken saboteren.
‘Het grootste probleem zijn we zelf’, legt de psycholoog uit. ‘Veel mensen kunnen of willen gewoon niet geloven dat de meeste plegers bekenden zijn. Dat we bijna allemaal een pleger of een slachtoffer kennen, vaak zonder dat we dat weten. Dat seksueel misbruik niet ver weg is, maar heel dichtbij. Dat het in die zin heel gewoon is.
‘Als dat tot je doordringt, voelt het ongemakkelijk. Ik begrijp dat, ik heb er onderzoek naar gedaan. Omstanders maken zichzelf liever wijs dat misbruik niet plaatsvindt in hun familie en in hun straat, op school of bij de sportvereniging. Ze willen niet met pijnlijke verhalen worden geconfronteerd. Dat neem ik niemand kwalijk. Het is makkelijker om bij misbruik te denken aan een enge man met snoepjes en een wit busje. Dat kun je uitleggen. Maar hoe leg je je kind in godsnaam uit dat er ook mensen zijn die lief zijn en van je houden, maar je toch op een manier kunnen aanraken die niet oké is?’
We moeten de realiteit onder ogen durven zien, vindt Bicanic. ‘Dat kost tijd. Vijftig jaar geleden leerden psychologen zoals ik dat 1 op de 1,1 miljoen vrouwen slachtoffer wordt van incest, met verwaarloosbare gevolgen. Nu weet iedereen dat het veel vaker gebeurt, en dat het wel schade aanricht. De afgelopen jaren hebben we #MeToo meegemaakt, onthullingen over The Voice of Holland, noem maar op. Dat is een proces: grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer wordt steeds bespreekbaarder. Maar we durven nog niet te praten over de thuisvloer, over misbruik in families. Terwijl dat vaak voorkomt.’
Wie dat beseft, raakt iets kwijt, waarschuwt de psycholoog: het veilige gevoel dat jouw kinderen nooit zoiets zal overkomen. ‘Toch zeg ik: durf onder ogen te zien dat seksueel misbruik bestaat. In het belang van al die slachtoffers die nu niet gehoord en gezien worden.’
Het gaat nu op zich goed met Sleijpen, die acteur en presentator is. Wel heeft ze geregeld nachtmerries waarin ze het misbruik herbeleeft. En ze is nog niet klaar voor seks of een relatie. ‘Ik denk nog altijd: als ik ooit de liefde vind, dan had opa gelijk. Want intimiteit linkt aan liefde. En als ik ooit intiem met iemand word, ben ik een slecht persoon. Die knop moet ik nog omzetten. Daar werk ik aan, in therapie.’
Twee jaar geleden richtte ze Wij zijn M op, een stichting die het taboe rond seksueel misbruik wil doorbreken. Sleijpen geeft lezingen en vertelt over haar ervaringen op scholen. ‘Na mijn les vraag ik kinderen altijd een briefje in te leveren, anoniem, met iets wat ze kwijt willen. Tot nu toe krijg ik elke keer minstens een reactie in de trant van: ik heb ook zoiets meegemaakt. Die geef ik door aan hun mentor en zorgcoördinator.’
Na lezingen spreekt ze soms volwassenen die voor het eerst vertellen dat ze misbruikt zijn. ‘Ik zeg dan: neem sowieso iemand in vertrouwen, en zoek hulp. Zodat je niet langer alleen bent met je geheim.’
Met de campagne #durftezien wil ze slachtoffers aanmoedigen te praten, en omstanders een duw in de juiste richting geven: ‘Ik hoop dat meer ouders het zullen aandurven om kinderen te waarschuwen dat mensen van wie zij houden ook te ver kunnen gaan.’
In haar geval had dat kunnen helpen. ‘Misschien had ik het dan wél verteld. Dat had ik waarschijnlijk eerder gedaan als de pleger die enge man met snoepjes was geweest. Maar het was dus mijn opa, de man die – zo dacht ik – mijn beste vriend was. Hij had me als een spin in een web getrokken, waar ik niet meer uit kon komen.’
Wie hulp zoekt, kan terecht bij het Centrum Seksueel Geweld, dat altijd bereikbaar is via het gratis nummer 0800-0188. ’s Avonds is het ook mogelijk te chatten met medewerkers. Bij direct gevaar: bel 112. Praten over zelfdoding kan bij de hulp- en preventielijn 0800-0113 (113.nl).
Praten over seksueel misbruik is heel belangrijk voor kinderen, zegt de Rotterdamse zedenrechercheur Pieter Melsen (38), die ook betrokken is bij de campagne #durftezien. ‘In de praktijk zie ik dat praten helpt. Als kinderen een verklaring komen afleggen, lopen ze vaak bijna gebukt de verhoorstudio in. Gebukt onder hun ervaringen, onder hun geheim. Als ze hun verhaal doen, zie ik ze als het ware groeien. Uiteindelijk gaan ze eigenlijk altijd opgelucht weg.’
Om praten te stimuleren, hebben Melsen en zijn collega Wouter Vaessen een prentenboek geschreven, dat in april is verschenen: Sam en het niet leuke geheim. ‘Ons boek laat zien dat kinderen lang met zo’n geheim rondlopen. Het wordt gesymboliseerd door een groen monstertje dat op hun schouder drukt. Kinderen verzinnen allerlei manieren om dat niet te hoeven voelen, maar het enige dat echt helpt, is iemand in vertrouwen nemen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden