Tussen de grafzerken van Caïro is de stilte totaal. Duiven komen klapwiekend voorbij en nestelen zich in het kooitje van een Egyptische familie die hier woont. De moeder des huizes, een krachtige vrouw die tegen de 70 loopt, kijkt liefdevol naar de koerende dieren. Zo gaat het al jaren op deze begraafplaats. Het is een plek voor de doden, maar óók voor de levenden, zoals dit gezin met twee zoons en een reeks kleinkinderen.
Egyptenaren kennen deze wijk aan de zuidoostzijde van Caïro als Qarafa, maar internationaal staat hij bekend als ‘de stad van de doden’. Er liggen tombes en mausolea van islamgeleerden, kaliefen, prinsessen, dichters en families van faam. Het ene graf is nog verfijnder dan het andere. Omdat sommige graven teruggaan tot de vroeg-islamitische tijd, 1400 jaar geleden, heeft de necropolis de beschermde status van Unesco-werelderfgoed.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
‘De dagen waarop we de doden bezochten, behoren tot de vrolijkste uit mijn bestaan’, noteerde literator en Nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz (1911-2006). ‘Vanuit de verte herken ik onze omsloten grafruimte, zoals je een vriend van heel vroeger herkent.’
Maar de toekomst is onzeker. De Egyptische autocraat Abdul Fattah al-Sisi, die dit weekend zal worden herkozen voor een nieuwe presidentiële termijn tot 2030 (de uitslag staat vrijwel vast), wil Caïro moderniseren en laat zich door niets tegenhouden. Twee snelwegen die langs de wijk lopen, worden in de regeringsplannen verbreed, en moeten middels viaducten met elkaar in verbinding worden gebracht. Honderden graven zijn al verwoest, voor duizenden andere dreigt hetzelfde lot. ‘De regering weet niet wat de betekenis is van erfgoed en geschiedenis’, aldus architect en kenner Galila El Kadi eerder dit jaar tegen de BBC.
En dan zijn er nog de bewoners, naar schatting 500 duizend à 1 miljoen in totaal. Veel van hun huizen dreigen ook te verdwijnen, zoals dat van de krachtige vrouw en haar gezin. Geen van hen wil met de naam in de krant, bang voor eventuele repercussies. Terwijl ze koffie zet op een klein gasstel, vertelt de vrouw over een bezoek van een ambtenaar die het huis met rode verf kwam markeren. ‘Wanneer moeten we vertrekken, vroeg ik, maar hij zei: dat merk je vanzelf.’ Haar echtgenoot, die naar eigen zeggen ongeletterd is, schudt het hoofd. ‘Ze geven niets om ons. Wat gerechtigheid is, weet ik niet, dat weet alleen God.’
De huizenbouw in Caïro hield vanaf de jaren zestig geen gelijke tred met de migratie naar de stad, en dus belandden veel armlastigen noodgedwongen in Qarafa. Het is uitgegroeid tot een immense sloppenwijk. De nieuwe bewoners voegden zich bij de mensen die er al generaties verbleven als grafdelvers, lijkendragers of bewakers. ‘Het enige waarachtige in het leven is de dood. De rest is tijdelijk’, zegt een man die een zakcentje verdient door met zijn gezin voor twintig graven te zorgen. ‘Hier voel ik innerlijke vrede.’
Verderop in de wijk slalomt activist Ibrahim Taya (38) tussen de graven door. Hij komt uit Opper-Egypte. Toen hij twee jaar geleden van de sloopplannen hoorde, besloot hij meteen naar Caïro te verhuizen. Lachend: ‘Ik heb zelfs mijn vrouw hiernaartoe meegenomen voor onze huwelijksreis.’ Hij wijst op een praalgraf met prachtige kalligrafie. ‘Deze is zo’n driehonderd jaar oud. Dit zijn niet zomaar graven, dit zijn architectonische schatten.’
Sisi’s regering beweert dat de graven met monumentale waarde zullen worden gespaard en verhuisd worden naar elders in Caïro. ‘Maar lang niet alle graven zijn als monument geregistreerd’, verzucht Taya. Een door Sisi aangesteld comité nam uit protest ontslag, een ongekende stap in een dictatuur als Egypte. Ook VN-organisatie Unesco zegt zijn bezwaren bij Egypte kenbaar te hebben gemaakt. Na vragen van de Volkskrant beweert een woordvoerder van het ministerie van Antiquiteiten dat de wijk ‘niet historisch’ is. Ze verwijst door naar een ander ministerie, dat vervolgens niet reageert.
Sinds enkele maanden ligt de sloop stil, vermoedelijk omdat Sisi geen relletjes wilde in aanloop naar zijn herverkiezing. Zodra de verkiezingen geweest zijn, gaat de sloop waarschijnlijk verder. En daarna? Blijft het unieke karakter van de necropolis intact? Niemand die het weet. Met een fotograaf is Taya bezig alle graven vast te leggen in een digitaal archief, zodat ze ook in de toekomst kunnen worden bestudeerd.
Wat de onzekerheid over de sloop van de wijk vergroot, is het feit dat Egypte zucht onder enorme schulden en rap aan kredietwaardigheid verliest. Bij veel megaprojecten en snelwegen staat een vraagteken. In de media beweerde zakenman en multimiljardair Khalaf al-Habtoor, afkomstig uit de Verenigde Arabische Emiraten, dat hij wil investeren in het gebied. Het zou niet voor het eerst zijn dat een sloppenwijk in Caïro tegen de grond gaat om plaats te maken voor wolkenkrabbers met een Dubai-achtige uitstraling.
Terwijl de schemering invalt, schalt de oproep tot het gebed over de graven. Het gezin met de duiven vertelt dat hen compensatie is beloofd door de autoriteiten: zo’n drieduizend euro. Dat is niet genoeg om een nieuwe flat van te kopen, dus ze zullen iets moeten huren. De vrouw wijst naar boven en prijst God die genadiger is dan de mensen. Ooit vertrok ze uit de wereld van de levenden. Nu moet ze weg uit de wereld van de doden.
In Volkskrantpodcast Elke Dag gaat correspondent Jenne Jan Holtland in gesprek met hoofdredacteur Pieter Klok over de verkiezingen in Egypte. Beluister het gesprek hieronder.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden