De inzet was hoog toen Lilian Marijnissen zes jaar geleden aantrad als nieuwe leider van de SP. De partij hoopte met de jonge, toen nog 32-jarige, nieuwkomer een frisse start te maken. Wie weet was dit het begin van een terugkeer naar de gloriejaren die de partij kende onder leiding van haar vader Jan, die in 2006 nog 25 zetels wist te behalen.
Ook Marijnissen zelf zette hoog in. Met ‘ideologisch debat en pragmatische actie’ wilde ze de SP weer naar boven leiden, zei ze net na haar aantreden in een interview met de Volkskrant. ‘De SP kan de grootste worden, dat denk ik echt’.
Wie die woorden nu leest, kan niet anders concluderen dan dat niks van dat alles is gelukt. De inmiddels 38-jarige Marijnissen maakte zaterdag bekend te vertrekken vanwege het teleurstellende verkiezingsresultaat. De SP ging van 9 naar 5 zetels in de Tweede Kamer: een van de slechtste resultaten ooit. Dat was ‘niet waar we op hadden gehoopt’, aldus Marijnissen in een brief waarin ze haar aftreden bekendmaakte. ‘Op basis hiervan merk ik dat er in de partij behoefte is aan een nieuw gezicht.’
Het was de zevende verkiezingsnederlaag op rij sinds Marijnissen aan het roer staat van de partij. Toch kwam het vertrek enigszins onverwachts; na de verkiezingen kreeg ze immers nog volop steun van haar leden. Ze wilde doorgaan zolang de partij dat van haar zou vragen, al voegde ze daar later aan toe dat ze bereid was een ‘een stap opzij te doen’ als dat nodig bleek.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Lees hier alles over de kabinetsformatie.
Uiteindelijk gaf een vergadering van het SP-partijbestuur vrijdagavond voor Marijnissen de doorslag. Ze voelde daar dat er te weinig draagvlak was en trok haar conclusies. Uit welke hoek de kritiek op haar leiderschap precies kwam, is niet bekend.
Met haar vertrek komt ook een einde aan ruim zes jaar Kamerlidmaatschap. In 2017 werd Marijnissen verkozen als nummer drie op de kandidatenlijst waarna ze nog in datzelfde jaar de nieuwe fractievoorzitter en partijleider werd. Ze verving de afgetreden Emile Roemer, die het niet gelukt was om de weg omhoog te vinden met de partij en bij de verkiezingen een zetel had verloren.
Het was een ongekend snelle politieke carrière voor een onervaren Kamerlid. Ze had zelf ook niet verwacht dat ze ‘al zo snel’ partijleider zou zijn, verklaarde ze na haar aantreden. Kritiek dat ze haar plek vooral te danken had vanwege haar status binnen de partij als ‘dochter-van’ de oud-partijleider en medeoprichter pareerde ze, al schaamde ze zich nooit voor de familieband.
Marijnissens politieke loopbaan is dan ook moeilijk los te zien van haar familie. Als enig kind van twee partijprominenten kwam ze al op jonge leeftijd veelvuldig in aanraking met het SP-gedachtegoed. Als kleuter prijkte ze al op verkiezingsposters van de partij.
Hoewel ze uiteindelijk in de voetsporen van haar vader trad, leerde Marijnissen het politieke ambacht vooral van haar moeder, die wethouder was in SP-bolwerk Oss. Als meisje ging ze al met haar mee naar partijbijeenkomsten en een korte tijd zaten ze samen in de lokale politiek. Daar maakte Marijnissen haar debuut toen ze op 16-jarige leeftijd in de gemeenteraad van Oss met voorkeurstemmen werd verkozen. Ze moest wel wachten tot haar 18de verjaardag voor ze daadwerkelijk mocht aantreden. Ze combineerde haar raadswerk met een studie politicologie en werkte kort voor vakbond Abvakabo FNV.
Bij haar aantreden in de Kamer gold ze als grote belofte, maar als partijleider heeft ze die nooit waar kunnen maken. Al bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 en Provinciale Statenverkiezingen en Europese verkiezingen van 2019 ging het mis en verloor de partij flink. Na de Kamerverkiezingen van 2021 wist Marijnissen slechts 9 zetels over te houden van de 14 die nog onder Roemers leiderschap waren binnengehaald.
Deze Tweede Kamerverkiezingen hoopte Marijnissen met een klassieke campagne de ban te breken. Tijdens een partijcongres in september waar het verkiezingsprogramma werd afgestemd, opende ze de aanval op de VVD, grote bedrijven, aandeelhouders en de liberale markteconomie in het algemeen. Marijnissen wilde het vertrek van de oude politiek aangrijpen om een ‘ideeënstrijd’ te voeren.
Aanvankelijk leek het politieke klimaat in het voordeel van de SP. De onvrede over de kabinetten Rutte was groot en bestaanszekerheid, toch het SP-thema bij uitstek, werd door stijgende prijzen een van de belangrijkste verkiezingsthema’s. Bovendien zou de partij mogelijk kunnen profiteren van het profiel dat het de afgelopen jaren had opgebouwd, bijvoorbeeld door de betrokkenheid van voormalig Kamerlid Renske Leijten bij het blootleggen van de toeslagenaffaire.
Toch lukte het Marijnissen niet haar stempel op de campagne te drukken. Al van meet af aan kaapten partijen van links tot rechts bestaanszekerheid als verkiezingsthema. Op andere onderwerpen was het SP-standpunt dan weer niet altijd helder voor de kiezer. Zo sprak de partij zich nauwelijks uit over asielmigratie terwijl veel kiezers daar wel hun stem op baseerden.
Net als na de vorige teleurstellende Kamerverkiezingen wil de partij nu ‘lessen trekken’ uit het verlies, maar er lijkt meer nodig dan een leiderswissel. Dat de partij de weg terug omhoog niet weet te vinden, is niet enkel op het conto van Marijnissen te schrijven. Al sinds het grote succes van Jan Marijnissen in 2006 zoekt de SP naar de werkingskracht die de partij ooit had: die formule werd ook onder leiding van Agnes Kant en Emile Roemer niet hervonden.
De crisis lijkt dieper te zitten. Zo is de partij nog altijd openlijk op zoek naar de precieze rol in het politieke bestel. De van oudsher activistische partij presenteert zich de afgelopen jaren steeds meer als potentiële bestuurderspartij. De partij lijkt daarmee nog steeds te hopen dat de tactiek van Roemer in 2012 eindelijk de vruchten afwerpt: in de peilingen was de SP toen even de grootste nadat Roemer de partij in de markt had gezet als links regeringsalternatief.
Ook Marijnissen probeerde het deze campagne weer: ‘De SP staat nu bekend als waakhond in de oppositie, maar ik denk dat het heel goed zou zijn als we een waakhond in de coalitie worden’, zei ze in een interview met de Volkskrant. Maar volgens kritische partijleden raakt de SP daardoor het klassieke protestkarakter kwijt.
Het is ook de vraag in hoeverre een nieuwe leider verbetering kan brengen voor de partij. Uit peilingen bleek keer op keer dat Marijnissen deze campagne tot een van de bekendste en meest gewaardeerde lijsttrekkers behoorde; al is haar tragiek dat ze dat nooit wist om te zetten in zetels.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden