Overal ter wereld spannen jongeren rechtszaken aan om landen aan klimaatverdragen te houden. Zes jonge Portugezen hebben onlangs zelfs 32 Europese landen tegelijk voor de rechter gesleept. ‘De bosbranden zeiden ons: we moeten iets doen.’
Meirinhas. Een dorp waaraan je zo voorbijrijdt, in het binnenland van Portugal. Over de hoofdweg dendert dag en nacht vrachtverkeer. Langs die weg zijn keukenzaken, autodealers, de beste dansclub van het land – althans, dat wordt beloofd. Meirinhas ligt niet ver van de middelgrote stad Leiria, vandaar dat hier een zekere behoefte aan keukens, auto’s en dansen bestaat.
Het is een dorp dat weinig opvallends heeft, en toch schampt het wereldnieuws Meirinhas soms. Dat gebeurde in 2017, het jaar waarin verzengende bosbranden Portugal teisterden. Eerst waren er ruim 30 kilometer naar het oosten de branden van Pedrógão Grande, waarbij 66 mensen de dood vonden. Daarna brandde ten westen van Meirinhas het Pinhal de Leiria af, bijgenaamd het ‘dennenbos van de koning’, dat in de 13de eeuw werd geplant om voldoende hout te hebben voor de scheepsbouw. Zo werd dit een van de eerste regio’s ter wereld waar pijnlijk zichtbaar is wat klimaatverandering betekent.
Maartje Bakker is wetenschapsredacteur en won voor haar werk een AAAS Kavli Science Journalism Award, een grote internationale competitie voor wetenschapsjournalisten. Eerder werkte ze op de politieke redactie en was correspondent in Spanje, Portugal en Marokko.
En nu, in 2023, gebeurt hier opnieuw iets noemenswaardigs. Vier jonge mensen uit dit dorp – twee zussen, een broer en hun buurmeisje – hebben 32 landen voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens gedaagd. Ze vinden dat hun mensenrechten door klimaatverandering worden geschonden. Daarom willen ze dat de 32 landen doen wat ze hebben beloofd in het Akkoord van Parijs: streven naar maximaal 1,5 graad opwarming.
‘Die bosbranden zeiden ons: we moeten iets doen’, vertelt Cláudia Agostinho (24). Ze is net terug van een lange werkdag als verpleger en zit nu in het huis van haar ouders aan tafel in de woonkamer. Haar zusje Mariana (11), de jongste aanklager in de zaak, houdt zich op de achtergrond, knuffelend met de kat en kauwgomballen blazend.
‘Ineens kwam klimaatverandering heel dichtbij. Onze tuin lag vol as, we mochten niet naar school omdat er te veel rook in de lucht hing. En we wisten dat er tientallen mensen waren omgekomen. Dat maakte me bang.’
Cláudia sprak haar zorgen uit tegenover haar nicht, een advocaat die destijds was verbonden aan het Global Legal Action Network, een Britse non-profitorganisatie die internationale rechtszaken aanspant over mensenrechten. Daar liepen ze net rond met het idee om een Europese klimaatrechtszaak te beginnen. Van het een kwam het ander en voordat Cláudia het wist, was ze de hoofdrolspeler in een zaak die grote consequenties kan hebben.
‘Het gebeurde allemaal vanzelf’, zegt ze nu. ‘Ik denk dat we aan het begin niet precies wisten wat we deden.’
Ook haar buurmeisje Catarina Mota (23) sloot zich aan. De twee jonge vrouwen vertellen ingetogen, haast verlegen over hun rol in de rechtszaak. ‘Wij zijn niet het type dat naar klimaatdemonstraties gaat’, zegt Catarina, die in de marketing werkt. ‘Het is goed dat die mensen er ook zijn, maar bij onze persoonlijkheid past dat niet. Wij zijn eerder kalm. Maar we kregen de macht in handen om iets te doen tegen klimaatverandering, en we hebben het gedaan. Dat maakt me trots.’
Overal ter wereld worden klimaatrechtszaken aangespannen. Al meer dan 2.500 zijn het er in totaal, volgens een overzicht van de Columbia Law School en het advocatenkantoor Arnold & Porter, beide in de Verenigde Staten.
‘De Urgenda-zaak in Nederland is de trailblazer geweest’, vertelt Christina Eckes, hoogleraar Europees recht aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Het was een van de allereerste klimaatrechtszaken. Bovendien is het een zaak die succes had: de Nederlandse regering kreeg opdracht de uitstoot van broeikasgassen te reduceren. Alle klimaatrechtszaken die erna kwamen, lieten zich hierdoor inspireren. De Urgenda-zaak is dus ook internationaal van niet te onderschatten belang.’
Bij veel van de klimaatzaken zijn jongeren betrokken, al worden ze meestal gesteund door professionele organisaties. Zo speelde in Duitsland een zaak die werd gedragen door de nu 27-jarige klimaatactivist Luisa Neubauer. Het Grondwettelijk Hof gaf de Duitse regering in 2021 opdracht de uitstoot van broeikasgassen sneller terug te brengen: uitstel tot na 2030 kon niet, want dan zouden toekomstige generaties te veel pijn moeten lijden.
Ook in Colombia boekten jongeren succes. De Colombiaanse jongeren richtten zich vooral op ontbossing: ze vonden dat hun regering het kappen van de Amazone moest stoppen, onder meer omdat bomen nodig zijn om CO2 op te nemen.
De rechtszaken zijn cruciaal, omdat ze internationale klimaatafspraken een stuk minder vrijblijvend maken. Het gebrek aan harde, afrekenbare doelstellingen wordt vaak gezien als het zwakke punt in het Akkoord van Parijs. Ja, 197 landen beloofden de opwarming tot ‘ruim onder de 2 graden’ te beperken. Maar alle klimaatplannen worden gemaakt op vrijwillige basis.
Zodra er een gerechtelijke uitspraak ligt, is het echter gedaan met de vrijblijvendheid. ‘Zulke rechtszaken zijn belangrijk voor het doorzetten van de doelen’, zegt Eckes. ‘Dit is de stok achter de deur.’
Als jurist volgt Eckes de klimaatzaken op de voet: ze zijn in vele opzichten vernieuwend. ‘Normaal gaan mensenrechtenzaken om enkele individuen, maar klimaatverandering raakt iedereen. Rechters erkennen dit en nemen in hun uitspraken nu zelfs de belangen van toekomstige generaties mee, die het meest onder de gevolgen van klimaatverandering zullen lijden.’
De Portugese zaak is extra bijzonder, vindt Eckes, omdat 32 landen tegelijkertijd worden aangesproken. Volgens de zes Portugese jongeren – naast de vier uit Meirinhas doen er ook twee uit Lissabon mee – is er geen tijd om eerst langs alle nationale gerechtshoven te gaan. Daarom hebben ze zich direct tot het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) gewend.
Is dit een kansrijke zaak? Moeilijk te zeggen, vindt Eckes. ‘Ik begrijp het argument van deze jongeren, dat ze geen tijd hebben om in al die landen afzonderlijk te procederen. Volgens wetenschappers is het komende decennium beslissend om in de buurt van de 1,5 graden opwarming te blijven. Maar ze vragen wel veel van het gerecht. Het EHRM is opgezet als achtervang, voor als de nationale rechtsmiddelen zijn uitgeput. Laat ik het zo zeggen: het gerecht moet wel durven. Als het de jongeren gelijk geeft, zal het de nationale regeringen zeker op de tenen trappen.’
Toen Cláudia Agostinho en Catarina Mota besloten mee te doen aan de rechtszaak, wisten ze niet dat ze daardoor vele uren met een psycholoog zouden doorbrengen. Toch is dat wat er gebeurde: hun advocaten wilden graag een rapport laten opstellen over de mentale impact die klimaatverandering op hen heeft. Die opdracht ging naar de Engelse ‘klimaatpsycholoog’ Caroline Hickman.
De angst voor klimaatverandering is er altijd, vertellen de twee jonge vrouwen ook nu, in het huis van Cláudia’s ouders dat eind november al volledig in kerstsfeer verkeert. Ze hoeven de straat maar uit te rijden of ze staan in het bos. Als kinderen gingen ze er vaak naartoe, liefst om te picknicken, een pan soep mee gemaakt door Catarina’s moeder. Nu is het niet uitgesloten dat ook ‘hun’ bos op een dag in vlammen opgaat. In de directe omgeving zijn al percelen te vinden die vol staan met zwart uitgeslagen boomstronken.
‘Vroeger was de zomer mijn favoriete seizoen, nu haat ik het’, zegt Cláudia. Van haar grootouders hoort ze dat de droogte steeds heviger wordt. ‘Zij zijn nog van de generatie die bijna zelfvoorzienend leeft, met groenten uit eigen tuin. Tegenwoordig zijn ze de hele zomer druk met bewateren.’
Als ze aan hun eigen toekomst denken, slaat de angst opnieuw toe. Ze twijfelen of ze wel kinderen willen. ‘Wat voor toekomst zullen ze hebben, als ik ze ter wereld breng?’, zegt Catarina. ‘Je kunt de verandering van het klimaat al zo duidelijk zien in de afgelopen twintig jaar. Hoe zal het dan zijn over vijftig jaar?’
Van de Engelse psycholoog hoorden ze dat ze lijden aan ‘eco-anxiety’ (eco-angst). Cláudia: ‘We wisten niet eens dat daar een naam voor bestond. Maar voor mij was die erkenning een belangrijke stap. Wij zijn dus niet de enigen die dit voelen.’
De psycholoog stelde een verklaring op over de mentale toestand van de jongeren, die werd toegevoegd aan de rechtbankstukken. Maar de twee jonge vrouwen waarderen het dat ze ook tips kregen om hun ‘eco-anxiety’ te verlichten. Cláudia: ‘Ze zei tegen ons: ga zo vaak mogelijk naar buiten en probeer ervan te genieten, het mooie van het landschap te zien. Dat doe ik dus. Op vakantie ga ik graag wandelen. En in de zomer wandelen we vaak samen in het bos.’
Het EHRM neemt de zaak van de Portugese jongeren heel serieus. Toen de klacht in 2020 werd ingediend, belandde die meteen op de stapel met spoedzaken. Al snel kwam het bericht dat de zaak in behandeling werd genomen, iets wat maar in 10 procent van de gevallen lukt. En vervolgens werd de zaak van deze jongeren verwezen naar de Grote Kamer, waar alleen de belangrijkste zaken worden behandeld.
De jonge Portugezen zeiden aanvankelijk dat drie van hun mensenrechten werden geschonden door klimaatverandering: het recht op leven, het recht op een gezinsleven en het recht om vrij te zijn van leeftijdsdiscriminatie. Maar het Hof zette nog een vierde mensenrecht op de agenda: het recht om vrij te zijn van marteling, inhumane of vernederende behandeling.
‘Alle signalen van de rechtbank zijn heel positief geweest’, zegt Gerry Liston, advocaat van het Global Legal Action Network. ‘Tot nu toe werd dat laatste recht nooit relevant gevonden in zaken die te maken hebben met de natuurlijke omgeving. Daarom hadden we het niet opgenomen in de oorspronkelijke aanklacht. We dachten dat we wel genoeg nieuwigheden hadden aangekaart.’
Volgens de advocaat is het van grote betekenis dat juist jongeren een klimaatrechtszaak als deze voeren. ‘Jonge mensen leven nog langer, dus zij krijgen te maken met de grootste gevolgen van klimaatverandering.’
Interessant genoeg speelt er op dit moment bij het Europees Hof ook een zaak die is aangespannen door Zwitserse vrouwen op leeftijd, de ‘Klimaseniorinnen’. Zij betogen dat vooral oudere vrouwen zoals zij last hebben van de – soms dodelijke – hittegolven.
Die zaken kunnen elkaar versterken, denkt Liston. ‘Wij zeggen: deze jongeren ervaren nu de negatieve gevolgen, en in het midden van hun leven, maar zeker aan het einde van hun leven, wanneer alle extremen nog veel intenser zullen zijn.’
De zitting in de zaak van Cláudia Agostinho, Catarina Mota en hun vier medeaanklagers was op 27 september 2023. Vanuit Portugal reden ze met een minibusje naar Frankrijk, daarna namen ze de trein naar Straatsburg.
Toen ze het EHRM bereikten, werden ze overvallen door de enorme belangstelling die er bleek te zijn. ‘We hadden geen idee hoe groot het was’, zegt Catarina nu. ‘Er waren heel veel journalisten, die ons meteen vragen begonnen te stellen. Voor de rechtbank stonden ook allemaal mensen die ons wilden steunen. De vrouwen uit Zwitserland waren er – met een tekening die Mariana hun ooit had gestuurd.’
Een lange dag zaten ze op hun plekken in de overvolle rechtszaal, terwijl hun advocaten het woord voerden, zij luisterden, en Mariana tekende omdat ze er niets van kon verstaan. ‘We waren vooral teleurgesteld door de vertegenwoordiger van Portugal’, blikt Catarina terug. ‘Die zei dat we geen echte slachtoffers waren, dat het allemaal in ons hoofd zat. Terwijl hij weet hoe Portugal is!’
Sinds ze terug zijn in Meirinhas heeft het leven zijn normale loop hernomen. Catarina is veel van huis als marketeer. Cláudia draait dubbele diensten als verpleger op de spoedafdeling van het ziekenhuis – de Portugese lonen zijn karig en ze wil een nieuwe auto kopen.
In het dorp krijgen ze niet veel reacties op de rechtszaak. ‘Eén fan heb ik’, zegt Cláudia giechelend. ‘De eigenaar van een transportbedrijf klopte een keer op mijn autoraampje en zei: gefeliciteerd, jullie zijn goed bezig.’
‘In de buitenwereld is het iets groots, maar hier niet’, beaamt Catarina. ‘Ik denk dat de meeste mensen in het dorp het niet eens weten. Godzijdank.’
Het is prima zo, vindt ook Cláudia. ‘Wij zijn niet geboren om de wereld te veranderen. Het enige wat we wilden, is het goede doen. Van aandacht houden we eigenlijk niet.’
Door ontbossing in de Amazone komt koolstofdioxide (CO2) vrij. Dat verhevigt het broeikaseffect en daarvan hebben toekomstige generaties last. Zo luidt in grote lijnen de aanklacht die 25 jongeren uit Colombia, onder wie José Daniel Rodríguez Peña in 2018 indienden.
De meesten van hen waren toen nog schoolkinderen, maar allemaal voelden ze sterk de noodzaak om de natuur te beschermen. Ze werden bij elkaar gebracht door de Colombiaanse organisatie voor mensenrechten Dejusticia.
In eerste instantie kregen de jongeren geen gelijk, maar het Hooggerechtshof van Colombia weerlegde het vonnis. De rechter droeg de regering op de ontbossing te stoppen. Ook bijzonder: de Amazone werd daarbij erkend als rechthebbende.
In Duitsland klaagden negen jongeren de regering aan, omdat ze vonden dat die meer moest doen tegen klimaatverandering. Hoofdpersoon was klimaatactivist Luisa Neubauer. Haar medeaanklagers woonden voor een deel op eilanden in de Waddenzee en de Noordzee, en zeiden dat ze bang waren dat hun leefgebied onder water zou komen te staan door de zeespiegelstijging.
Het Grondwettelijk Hof gaf de jongeren in 2021 gelijk. De Duitse regering kreeg opdracht de uitstoot van broeikasgassen sneller terug te brengen. Aanvankelijk wilde de regering-Merkel te veel doorschuiven tot na 2030. Als gevolg van de uitspraak werd de klimaatwet in het land aangepast.
Ook in de Verenigde Staten boekten jongeren succes. Een rechtbank in Montana – een staat die afhankelijk is van de winning van steenkool, olie en gas – bepaalde dat het klimaat moest worden meegewogen in de beoordeling van de milieu-effecten van de industrie.
‘Zo’n gerechtelijke uitspraak heeft betekenis: het wordt direct minder aantrekkelijk om te investeren in fossiele brandstoffen’, zegt Christina Eckes, die klimaatrechtszaken bestudeert aan de Universiteit van Amsterdam.
Aan de zaak in Montana deden zestien jongeren mee, van wie Rikki Held de enige meerderjarige was. Haar naam raakte daardoor verbonden aan de zaak. Held bracht haar jeugd door op een ranch en zag de gevolgen van klimaatverandering van dichtbij: de toename aan bosbranden, het gebrek aan water voor het vee.
Negentien jonge klimaatactivisten uit Zuid-Korea dienden in 2020 een klacht in bij het Grondwettelijk Hof. Ze waren ook betrokken bij de schoolstakingen voor het klimaat in hun land.
Volgens de jongeren doet de regering in Seoul niet genoeg om klimaatverandering aan banden te leggen. Als alle landen zouden doen wat Zuid-Korea doet, komt de opwarming van de aarde boven de 2 graden uit, berekenden ze.
De jonge Zuid-Koreanen vinden dat daardoor hun grondwettelijke rechten worden aangetast, zoals het recht van jongere generaties om te leven en geluk na streven, en het recht op een gezonde en aangename leefomgeving. Maar het Grondwettelijk Hof heeft ruim drie jaar na de aanklacht nog niet gereageerd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden