Formatie Omtzigt zoekt een manier om een kabinet te vormen zonder af te doen aan de onderwerpen waarmee hij NSC groot maakte.
Op de ochtend na de verkiezingen voor de Tweede Kamer neemt Pieter Omtzigt contact op met iemand bij wie hij de afgelopen jaren vaker te rade ging met vragen over staatsrechtelijke kwesties: de aan de Universiteit Leiden verbonden hoogleraar Wim Voermans. Nog diezelfde dag schrijft de staats- en bestuursrechtkundige een zeven pagina’s tellend document met een „grondwettelijke en rechtsstatelijke doorrekening” van het verkiezingsprogramma van de PVV, waarin hij een aantal maatregelen van commentaar voorziet als ze in strijd zijn met wetten of verdragen.
In de dagen die volgen, zoekt Omtzigt meer inhoudelijke en strategische houvast bij deskundigen en anderen uit zijn netwerk. Wat moet hij doen, hoe en wanneer? Zo wil hij van hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit Paul Bovend’Eert meer weten over andere kabinetsvormen dan een meerderheidsregering: hoe zit het met een extraparlementair kabinet, een zakenkabinet en een minderheidskabinet? Hoe vaak zijn die voorgekomen in de parlementaire geschiedenis? Het zijn opties die Omtzigt later in een brief aan verkenner Ronald Plasterk expliciet noemt, mocht het vormen van een meerderheidskabinet mislukken. Bovend’Eert schreef eerder ook bestuurlijke notities voor NSC, over integriteit en bestuurlijke vernieuwing. Zowel Voermans als hij benadrukt geen partijlid van NSC te zijn en vaker advies te geven aan politieke partijen die daarom vragen.
Pieter Omtzigt piekert en worstelt, al zeventien dagen lang. Meteen op de avond van de verkiezingen op 22 november wist hij dat zijn jonge partij, die met twintig zetels in de Tweede Kamer kwam, zich moet zien te verhouden tot de grote winnaar: de PVV. Zijn onmiddellijke zoektocht naar informatie is een reactie op die voor NSC ongemakkelijke uitkomst. Telkens als hem in de campagne gevraagd werd naar samenwerking met de PVV in een coalitie, begon Omtzigt over de plannen van de PVV uit het verkiezingsprogramma en dat die ongrondwettelijk zijn. Op verkiezingsavond had hij het daar niet meer over. In plaats daarvan gaf hij uit zichzelf antwoord op de machtsvraag: NSC was bereid om „verantwoordelijkheid te nemen”. Hij echode ook de woorden die Wilders eerder die avond in zijn overwinningsspeech had gebruikt: politici moesten „over hun schaduw heen stappen”. De NSC-leider vond: „Nederland moet bestuurd worden. En daar zijn wij voor beschikbaar.”
Zo stellig is hij daarna niet meer geweest. Zeker niet nadat de VVD twee dagen na de verkiezingen kabinetsdeelname uitsloot en een gedoogrol voor zichzelf claimde. Het zwaartepunt kwam door die zet meteen bij NSC te liggen. Die partij kon een radicaal-rechts kabinet van PVV, NSC, BBB en met steun van VVD mogelijk maken – of niet. Het is een positie waar ze bij NSC van balen.
Uit gesprekken met betrokkenen valt op te maken dat Omtzigt zoekt naar een wijze om met de situatie om te gaan. Is er een manier om een kabinet te vormen zonder af te doen aan het onderwerp waar hij NSC zo groot mee heeft gemaakt: rechtsstatelijkheid en goed bestuur? Het document dat Voermans schreef, geeft daar handvatten voor. Wil de PVV criminelen denaturaliseren en het land uitzetten? „Dat is in strijd met het Verdrag tot beperking der staatloosheid”, schrijft Voermans. Geen islamitische scholen, korans en moskeeën? „Dat is in strijd met artikel 6 van de Grondwet, artikel 23 van de Grondwet (en eigenlijk ook met artikel 1 en 7 van de Grondwet)”. Grensbewaking? „Grenscontroles passen in beginsel niet onder het Schengenverdrag”, hoewel er uitzonderingen zijn voor „tijdelijke grenscontroles”. Geen overdracht van bevoegdheden aan de Europese Unie, maar het terughalen ervan? „Een opt-out is alleen mogelijk bij het aangaan van de verdragen als een soort voorwaarde. Wil je eenzijdig niet meer gebonden zijn dan kan dat alleen via uittreding (artikel 50 verdrag betreffende de EU).”
Zijn zoektocht naar informatie heeft er niet toe geleid dat Omtzigt de deur naar samenwerking met de PVV definitief heeft gesloten. Deze week voerde hij meerdere gesprekken met Wilders en Plasterk. Op donderdagmiddag, na het laatste gesprek, zeiden Omtzigt en Wilders precies hetzelfde: het was een „constructief” en „goed” gesprek geweest. Omtzigt noemde het „verstandig” om te praten. Ingewijden melden dat Plasterk komende maandag in zijn eindverslag verdere gesprekken tussen NSC, PVV, VVD en BBB zal adviseren. Dat zal gefaseerd gebeuren: er zal eerst gesproken worden over de (rechtsstatelijke) bezwaren die leven bij partijen over maatregelen uit het verkiezingsprogramma van de PVV. Pas daarna kan er verder worden gepraat. Woensdag debatteert de Tweede Kamer over de verkiezingsuitslag en het verslag van Plasterk.
In NSC valt wel te horen dat de toezegging om verder te praten niet betekent dat de uitkomst vaststaat: een kabinet met de PVV. Ja, de gesprekken over de inhoud kunnen van start gaan. Maar parallel daaraan wordt in de partij nog nagedacht over wat het betekent als de vier eruit komen. Het kan de partij in een moeilijke positie plaatsen als blijkt dat de door Wilders ingezette compromisbereidheid doorzet. Kun je opnieuw beginnen over principiële bezwaren als die vooraf geen belemmering vormden om inhoudelijk het gesprek aan te gaan?
In de fractie is vrijdag gesproken over de uitkomst van de verkenning. Al vanaf het begin heeft Omtzigt aan de Kamerleden toegezegd dat hij ruimte zou bieden voor discussie. En ook om ze mee te nemen in de besluitvorming. Als CDA-Kamerlid maakte Omtzigt geregeld formaties mee waar ook zijn partij aan deelnam, hij weet hoe belangrijk het is om de rijen gesloten te houden en verzekerd te zijn van draagvlak.
Dat weet ook voormalig CDA’er Eddy van Hijum, die het verkiezingsprogramma van NSC grotendeels schreef en als secondant van Omtzigt zal optreden tijdens de formatie. Al was het maar omdat zij in 2010 van dichtbij meemaakten hoe het CDA bijna uiteenviel toen die partij moest beslissen over kabinetsdeelname met de VVD en gedoogsteun van de PVV. Aanvankelijk verzette Omtzigt zich hiertegen, maar uiteindelijk stemde hij voor.
Die periode, die door velen in de fractie als ingrijpend werd ervaren, maakte Omtzigt mee als Kamerlid. Nu draagt hij de volle verantwoordelijkheid om zijn fractie, partijbestuur, partijleden én kiezers tevreden te stellen en aan boord te houden. In de NSC-fractie klinken bezwaren tegen een kabinet met PVV dat mede mogelijk gemaakt wordt door hun partij – vanwege de antigrondwettelijke plannen van de partij van Wilders, hoewel er ook Kamerleden zijn die er pragmatisch in staan.
Dat de NSC-Kamerleden unaniem akkoord gaat met een kabinet-Wilders I lijkt op dit moment uitgesloten. Maar kiezers, zo bleek uit onderzoek door EenVandaag, dachten daar vlak na de verkiezingen heel anders over: ruim 80 procent zag een kabinet met PVV, NSC, VVD en BBB wel zitten. Ruim 70 procent vond het geen probleem als Geert Wilders premier zou zijn. Hoe leden over de kwestie denken is moeilijk in te schatten; de mogelijkheid om partijlid te worden bestaat pas zo’n twee maanden en er is weinig zicht op hoe zij denken over samenwerking met de PVV. Wat als zij niet willen dat hun partij met Wilders samenwerkt en zich gaan roeren? In NSC zijn ze er niet gerust op.
Source: NRC