Iets minder dan een uur hadden PVV-leider Geert Wilders en NSC-leider Pieter Omtzigt woensdag nodig om ‘de lucht te klaren’. In een kamertje op de eerste verdieping van de Tweede Kamer beloofde Wilders dat hij in het openbaar geen nare dingen meer over Omtzigt zou zeggen; zo blijft de term ‘katholieke gluiperd’ voortaan achterwege.
Na afloop van de bijlegsessie kwam het duo stralend naar buiten. Wilders was ‘optimistisch’ over het verdere verloop van de gesprekken en ook Omtzigt wilde positief vooruit kijken: ‘Als ik geen vertrouwen in het proces zou hebben, dan zou ik geen vervolggesprek hebben met de heer Wilders’.
Over de auteurs
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek. Natalie Righton is ook politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Voor de buitenwereld was het even verwarrend: wilde Omtzigt met al zijn rechtsstatelijke principes nu echt ineens in zee met de radicaal-rechtse Wilders? De man die onder meer de Koran en moskeeën in Nederland wil verbieden?
Zo simpel ligt het niet. Het feit dat Omtzigt met Wilders om de tafel is gaan zitten, wil niet zeggen dat hij met hem in een kabinet wil stappen. In zijn ogen doorloopt hij gewoon netjes de stappen in het formatieproces. Daar hoort bij dat de partijleiders na afloop van de verkiezingen allemaal komen opdraven bij een verkenner – in dit geval Ronald Plasterk – om hun voorkeur voor samenwerkingsvormen kenbaar te maken.
Ondanks alle constructieve gesprekken staat nog steeds Omtzigts oordeel overeind dat het PVV-verkiezingsprogramma standpunten bevat die in strijd zijn met de Grondwet. ‘Ik zal geen kabinet steunen dat de rechtsstaat niet steunt’, zei hij zowel maandag als woensdag met zoveel woorden voor de camera. De lijst van eisen, zwart op wit aangeleverd bij de verkenner, is lang en de boodschap glashelder: de NSC-fractie ziet vooralsnog geen basis voor onderhandelingen met de PVV over een meerderheids- of minderheidsregering.
Dat de ‘lucht is geklaard’ tussen Wilders en Omtzigt betekent dat de twee vooral gewerkt hebben aan de stekelige verhoudingen. Maar het zegt weinig over de inhoudelijke toenadering tot elkaar. Daarvoor zal Wilders grote inhoudelijke concessies moeten doen. Feitelijk vraagt Omtzigt Wilders nog altijd om bijna zijn hele verkiezingsprogramma en ook zijn PVV-gedachtengoed in de prullenbak te gooien.
Opvallend is dat VVD-leider Dilan Yesilgöz zich deze week nadrukkelijker aansloot bij Omtzigts rechtstatelijke bezwaren tegen de PVV. ‘Ik denk dat we op een heleboel onderdelen dezelfde zorgen hebben’, zei Yesilgöz woensdag. Niemand mag ‘aan de rechtsstaat morrelen’. Die opmerking kan niet los worden gezien van de interne druk binnen de VVD om vooral niet in zee te gaan met Wilders. Partijprominenten als Frans Weisglas en Jozias van Aartsen zijn fel tegen.
Ook in de fractietop zitten VVD’ers die niets moeten hebben van Wilders, onder wie Sophie Hermans, die door hem meermaals vernederend is weggezet als de tassendrager van Mark Rutte. Ook stikstofminister Christianne van der Wal kreeg van Wilders de volle laag, net als Eric van der Burg, demissionair staatssecretaris Asiel en nummer 4 op de kandidatenlijst. Van der Burg behoorde in 2010 zelfs tot de selecte groep VVD’ers die zich openlijk uitsprak tegen samenwerking met Wilders in kabinet-Rutte I.
Daarnaast staat de reputatie van de VVD op het internationale toneel ook op het spel. Samenwerken met een radicaal-rechtse partij die de steun aan Oekraïne wil intrekken valt niet goed bij de Navo, de Europese Unie en Alde, de liberale familie in het Europees Parlement.
De vraag de komende weken is vooral hoeveel Wilders bereid is om in te leveren. Donderdag wilden de hoofdrolspelers daar niets over loslaten. Tegelijkertijd zien VVD en NSC op dit moment nog geen aanleiding om al voorafgaand aan de inhoudelijke onderhandelingen het bijltje erbij neer te gooien.
Dit betekent niet dat Wilders al kan nadenken over de inrichting van het Torentje. Ondanks de positieve toon zijn de zorgen over zijn standpunten deze week nadrukkelijker op tafel gelegd. Die gaan ook over de stabiliteit van de 37-koppige PVV-fractie vol nieuwelingen. Het liefst stappen Yesilgöz en Omtzigt helemaal niet in een PVV-kabinet, maar geen van beiden wil een blokkade op een rechts kabinet voor zijn rekening nemen. Mede daarom kijken beide partijen naarstig naar de optie om een vorm van gedoogsteun te bieden.
Dat betekent dat Wilders misschien achterblijft met een minderheidsvariant van PVV en BBB. Met in totaal 44 zetels zal hij dan voor ieder voorstel op zoek moeten naar steun vanuit de Kamer, maar loopt hij ook het risico om bij elk incident waarbij een PVV’er betrokken is door een Kamermeerderheid naar huis gestuurd te worden. Het lijkt uitgesloten dat Wilders met deze variant instemt.
Veel meer smaken blijven er vervolgens niet over. In het uiterste geval zou de voorkeursvariant van Omtzigt in beeld kunnen komen: een extraparlementair kabinet. In theorie leveren PVV, VVD, NSC en BBB dan geen eigen ministers (of maximaal eentje), maar gaan vakspecialisten de departementen leiden. Wel moet er ook dan een akkoord op hoofdlijnen komen en een premier worden aangewezen. Ook in dit geval is het moeilijk voor te stellen dat de NSC-fractie de rechtsstatelijke bezwaren opzij zal zetten en Wilders het premierschap gunt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden