Omringd door uitzinnige fans kroop de grijze auto met Alberto Fujimori (85) woensdag aan het eind van de Peruaanse middag door de straten van Lima. Na zestien jaar in de cel te hadden doorgebracht, was de oud-dictator opnieuw onder de mensen. Het was - in elk geval daar in die paar honderd meter rondom die auto - een warm weerzien.
De oud-president werd in 2009 tot 25 jaar cel veroordeeld. De rechters achtten bewezen dat hij als staatshoofd in elk geval verantwoordelijk was voor twee moordpartijen waarbij zijn speciale eenheden 25 mensen vermoorden. Door de oude politicus na tweederde van zijn straf nu een ‘humanitair pardon’ te verlenen, gaat Peru rechtstreeks in tegen het Inter-Amerikaanse hof voor mensenrechten, dat woensdagochtend nog benadrukte dat Fujimori niet mocht vrijkomen.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Alberto Fujimori blijft het Zuid-Amerikaanse land van 33 miljoen inwoners verdelen. En ook de staat lijkt maar niet te kunnen kiezen tussen held en misdadiger. In 2009 bestond er in de rechtszaal echter geen enkele twijfel over wie hij was. De bijna 800 pagina’s tellende uitspraak van de strafrechters van het Peruaanse hooggerechtshof schetste het beeld van een koelbloedige despoot die het staatsapparaat inzette tegen de eigen bevolking.
‘Is bewezen dat president Alberto Fujimori in zijn eerste toespraak aan de natie stelde dat alleen definitieve vernietiging een einde kon maken aan de subversieven? Ja.’
‘Is bewezen dat de speciale inlichtingendienst Colina als centrale doel had het elimineren van personen die werden aangeduid als terroristen? Ja.’
‘Is bewezen dat in de avond van 3 november 1991 leden van eenheid Colina in de wijk Barrios Altos (in Lima, red.) vijftien ongewapende mensen doodden die waren bestempeld als terroristen? Ja.’
‘Is bewezen dat op 5 april 1992 Alberto Fujimori een staatsgreep pleegde? Ja.’
‘Is bewezen dat in de ochtend van 18 juli 1992 leden van speciale eenheid Colina negen studenten en een docent van de universiteit Cantuta meenamen, hen langs een snelweg standrechtelijk executeerden en vervolgens clandestien begroeven? Ja.’
‘Is bewezen dat de deze operaties deel waren van een patroon van door de staat begane misdaden, van buitenrechtelijke executies? Ja.’
‘Is bewezen dat Alberto Fujimori als hoofd van het staatsapparaat verantwoordelijk is voor deze operaties? Dat is bewezen.’
Destijds beleefde de Peruaanse rechtsstaat zijn finest hour. Peru liet zien dat ook presidenten niet boven de wet stonden en was zodoende een voorbeeld voor Latijns-Amerika. Drie rechters veroordeelden oud-dictator Alberto Fujimori, die van 1990 tot 2000 een bloedig bewind voerde over het Zuid-Amerikaanse land, tot 25 jaar celstraf.
De dictator werd schuldig bevonden aan moord en ontvoering. Hij kwam niet weg met het afschuiven van de verantwoordelijkheid op het moordcommando - speciale eenheid Colina - dat onder zijn regering opereerde. Vanaf dag één had hij de ‘definitieve vernietiging’ verkondigd van opstandelingen. En zo geschiedde.
Het oordeel bevatte een fractie van de misdrijven waarvan zijn regime wordt verdacht, maar het was voldoende om hem voor lange tijd achter de tralies te laten verdwijnen.
Alberto Kenya Fujimori werd in 1938 geboren in Lima, vier jaar nadat zijn Japanse ouders daar waren aangekomen op zoek naar een beter leven. De migrantenzoon studeerde landbouwkunde in eigen land, scheikunde in Frankrijk en wiskunde in de VS. Vervolgens werd hij rector aan de landbouwuniversiteit waar hij zijn loopbaan was begonnen.
Hij was hoofd van de nationale rectorenraad toen hij in 1990 plots, zonder enige politieke ervaring, op het politieke toneel verscheen. Nieuwkomer Fujimori waarschuwde in zijn campagne tegen de neoliberale plannen van zijn tegenstrever, de Nobelprijswinnende auteur Mario Vargas Llosa die een rechtse coalitie aanvoerde. Fujimori won en bleek vervolgens rechtser dan zijn tegenstander. Twee jaar later pleegde hij bovendien een ‘auto-coup’ door het parlement op te heffen en de rechtsstaat naar zijn hand te zetten.
Fujimori diende zijn land twee bittere medicijnen toe: een neoliberale ‘shock’ die Peru uit een economisch dal trok en een bloedige oorlog die een einde maakte aan de maoïstische guerrillagroep Lichtend Pad (Sendero Luminoso). Voor het neerslaan van de opstand gebruikte hij de eufemistische term ‘pacificeren’.
De (macro)economie krabbelde op, het toch al arme platteland werd nog armer. De rebellen werden uitgeroeid en met hen tal van onschuldige, veelal inheemse burgers die zowel werden geraakt door rücksichtslose aanslagen van Lichtend Pad als het keiharde staatsgeweld van Fujimori’s troepen. Onder Fujimori’s genocidale ‘nationale bevolkingsplan’ werden zo’n 300 duizend arme inheemse vrouwen gesteriliseerd.
Zijn bewind viel uiteindelijk over corruptieschandalen en vluchtte in 2000 naar Japan. Vanuit Tokyo faxte de president zijn ontslag aan het Peruaanse parlement. Toen hij in 2005 een poging deed om terug te keren, werd hij in buurland Chile in de kraag gevat en twee jaar later uitgeleverd aan Peru.
Toen Fujimori in 2009 werd veroordeeld, gingen buiten de rechtbank voor- en tegenstanders van de oud-president met elkaar op de vuist. Deze woensdag vierden honderden aanhangers feest voor de gevangenis Barbadillo aan de oostelijke rand van Lima. ‘Libertad!’, scandeerden ze. Om 17.00 uur kwam de bevestiging: het gevangeniswezen zag zich genoodzaakt de veroordeelde crimineel vrij te laten.
Een week eerder had het Peruaanse constitutioneel hof namelijk geoordeeld dat Fujimori een ‘humanitair pardon’ verdiende, zoals hem dat ook al in 2017 kortstondig werd verleend. ‘Stuur me niet terug naar de gevangenis’, smeekte hij in 2018 vanaf een ziekenhuisbed. ‘Mijn hart is te zwak. Ik overleef het niet.’ Hij ging terug de cel in - en overleefde. Vijf jaar later stellen de rechters alsnog dat de oude (85) en zieke politicus zijn laatste dagen (en het resterende derde van zijn straf) in vrijheid mag slijten.
Absoluut niet, reageerde het inter-Amerikaanse hof voor mensenrechten. De regering moest Fujimori onder geen beding laten gaan, stelde het rechtsprekende orgaan van de OAS (de Vereniging van Amerikaanse Staten). Peru is ondertekenaar van de Amerikaanse Mensenrechtenverdrag en zou uitspraken van het internationale hof moeten volgen.
Maar de zittende president Dina Boluarte, die een jaar geleden de afgezette linkse president Pedro Castillo opvolgde, sloeg de waarschuwing van het inter-Amerikaanse hof in de wind. Wellicht niet geheel verwonderlijk, naar haar lopen onderzoeken voor het met politiekogels neerslaan van volksprotesten.
Onder luid gejuich verliet Fujimori woensdag rond 18.30 uur de gevangenis. Bij de poort werd hij opgewacht door Keiko en Kenji, twee van zijn kinderen. Dochter Keiko probeerde al drie keer in haar vaders voetsporen te treden. In haar campagnes beloofde ze neoliberale economische hervormingen en een hard veiligheidsbeleid. Net als haar vader wordt ze geliefd en gehaat. Tijdens haar laatste poging in 2021 kreeg ze 49,9 procent van de stemmen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden